Buitengewoon en inclusief onderwijs

Ook voor kinderen en jongeren met een beperking spelen genderstereotypen vaak een beknottende rol, soms zelfs op heel specifieke manieren. Daarnaast spelen verschillende verwachtingen naar jongens en meisjes toe een belangrijke rol in het doorverwijzingsproces. Wat dienen we als pedagogische actoren te weten en hoe kunnen we genderbewuster aan de slag gaan in zowel het buitengewoon als inclusief onderwijs?


buitengewoon1. Gender in het buitengewoon onderwijs: situatieschets
2. Tips en inspiratie
3. In de RoSa-bibliotheek


1. Gender in het buitengewoon onderwijs: situatieschets

"Genderstereotypen in het buitengewoon onderwijs? Dat is wel het laatste waar we ons druk in maken!", we horen het u al denken. U kunt dit zeggen vanuit twee overtuigingen, enerzijds omdat u denkt dat genderstereotypen géén (specifieke) rol spelen in het buitengewoon onderwijs, anderzijds omdat u denkt dat u al genoeg andere prioriteiten heeft en dit er echt niet nog eens kan bijnemen. Dit item is bij deze een wake up call voor groep nummer één en goed nieuws voor groep nummer twee. Onderstaande zal hopelijk duidelijk maken:

Doel van dit katern is om enerzijds te sensitiveren (bewustwording van het probleem) en anderzijds ook aan te zetten deze bewustwording mee te nemen naar de klaspraktijk (hoe kan ik genderbewuster aan de slag gaan?).

De centrale vraag die we ons stellen is:

"wat gebeurt er als vooroordelen en stereotypering op basis van iemands geslacht in interactie komen met vooroordelen en stereotypering op basis van iemands beperking?".

Grote verschillen

Uiteraard is de éne beperking de andere niet en spelen genderstereotypen in diverse maten en gewichten een rol. Een leerstoornis is uiteindelijk géén visuele beperking en omgekeerd geldt hetzelfde. In welke mate we meisjes en jongens met een beperking stereotiep benaderen, hangt af van de beperking in kwestie.

Double Jeopardy

Meisjes en jongens in het buitengewoon & inclusief onderwijs krijgen zowel met vooroordelen op basis van geslacht en gender alsook met vooroordelen op basis van hun handicap en beperking te maken. Uiteraard zijn dit niet de enige vooroordelen waar ze mee te maken krijgen, maar deze spelen op een heel specifieke manier op elkaar in. Ze geven elkaar vaak een ander voorkomen; ze hebben een impact op elkaar. Vandaar dat er gesproken wordt over een 'double jeopardy': een dubbel risico, gevaar.

De verwachtingen van anderen bepalen in grote mate hoe iemand beoordeeld wordt en dat heeft een grote invloed op de maatschappelijke kansen van de persoon in kwestie. Jongeren met een beperking krijgen te maken met vooroordelen over hun man- of vrouw-zijn en over hun handicap. De ene keer versterken deze vooroordelen elkaar, de andere keer zit er een discrepantie tussen.

Belang

De manier waarop we naar jongens en meisjes kijken, hoe we hen benaderen, welke toekomstperspectieven we hen bieden, ... dit alles oefent een invloed uit op diverse factoren die (ook) in het buitengewoon & inclusief onderwijs een belangrijke rol spelen:

De complexe interactie tussen gender & percepties inzake beperkingen speelt hierbij een cruciale rol die vaak onopgemerkt blijft:

Alle kinderen stellen zich vragen over hun lichaam, hun dromen, hun verwachtingen, ... Hoe meisjes en jongens naar zichzelf en naar elkaar kijken & hoe leerkrachten en opvoeders hen benaderen, zijn bepalende factoren in welke opties ze voor mogelijk achten.

==> indien er in beeldmateriaal in de klas geen ruimte is voor rolmodellen (m/v) met een beperking, hoe kunnen we dan verwachten dat meisjes en jongens hun potentieel en dromen ten volle najagen?

Stephen Hawking Marieke Vervoort
Julia uit Sesamstraat Frida Kahlo

Bij leerlingen met een beperking hebben bepaalde vooroordelen ten aanzien van jongens en meisjes daarnaast vaak een heel specifieke impact; anders dan dat dezelfde stereotypen een impact zouden hebben in het algemeen onderwijs.

'Ideale m/v'

Beperkingen, of ze nu fysiek of mentaal zijn, worden nog al te vaak synoniem geacht met woorden als 'afhankelijk', 'kinderlijk' en 'hulpeloos'; een overtuiging die volledig indruist tegen het heersende beeld van de 'ideale man'. Die is namelijk viriel, fysiek, autonoom, onkwetsbaar en onafhankelijk. Ook voor jongens met een leerachterstand kan dit gelden ('ze hebben extra hulp nodig'). Ook het ideaalbeeld van de 'zorgende vrouw' kan niet met elke beperking in één lijn gebracht worden. Het idee dat de vrouw naar een leven als vrouw en moeder moet toeleven, is niet elk meisje in het buitengewoon onderwijs gegund. Gebrek aan alternatieve vrouwbeelden kan dan ook een negatieve impact hebben op hun zelfbeeld.

Meisjes en jongens in het buitengewoon onderwijs komen - net als alle andere kinderen - dagelijks in aanraking met dit 'ideale beeld'. Het zit vervat in beeldmateriaal, opmerkingen, vraagstukken, verhalen, ...

Ook de mythe van het 'perfecte lichaam' (hoe moet een man of vrouw er uitzien om als aantrekkelijk te worden beschouwd) speelt een grote specifieke impact; zowel voor meisjes als jongens.

Deze ideaalbeelden m/v en de ideeën die daarover heersen, hebben een impact op hoe jongens en meisjes zonder een beperking kijken naar jongeren met een beperking, maar ook hoe jongeren met een beperking naar zichzelf kijken én tot slot ook hoe leerkrachten en ouders hen benaderen. Als leerkracht, ouder of opvoeder meestappen in dit 'ideale' verhaal gebeurt vaak onbewust en onbedoeld. Ervan afstappen is namelijk veel moeilijker.

Kinderen met een beperking die zich bewust zijn van de heersende ideaalbeelden m/v voelen vaak een nog grotere druk dan kinderen zonder een beperking om zich zo goed mogelijk aan dit ideaalbeeld aan te passen. Ze voelen de afwijzing in bepaalde gevallen ook harder, omdat die aanpassing vaak onmogelijk is om te verwezenlijken. Ze kunnen het etiket 'uitzondering' moeilijker ontsnappen dan kinderen uit het algemeen onderwijs.

Biologisch vs. sociaal

Het verschil tussen een handicap en een beperking kunnen we naast het verschil plaatsen tussen gender en sekse. Een handicap beschouwen we als een sociale beperking, terwijl een beperking de biologische afwijking inhoudt; net zoals gender het sociale geslacht is (wat verwachten we van mannen en vrouwen?) en sekse het biologische geslacht (ben ik geboren als man of vrouw?). Een biologische afwijking (cognitief, fysiek of zintuiglijk) wordt een sociale beperking indien de sociale mogelijkheden binnen de bestaande maatschappij beperkt worden.

Eénzelfde denkoefening kan gemaakt worden voor het gender/sekse-verhaal. Meisjes en jongens worden op sociaal vlak beperkt in hun kansen doordat er zowel voor jongens als voor meisjes reeds een hokje voorzien is waar alle jongens en meisjes dan maar in moeten proberen te passen.

Impact genderstereotypen

Verschillende verwachtingen ten opzichte van jongens en meisjes zorgen voor diverse manieren van omgaan met een bepaalde beperking. Zo blijkt uit onderzoek dat:

Daarnaast ervaren vrouwen en meisjes met een beperking vaak meer nadelen omdat ze vrouw zijn, terwijl mannen met een beperking meer nadelen ervaren net omdat ze een beperking hebben. M.a.w. de ervaringen van vrouwen met een beperking verschillen meer van die van mannen met een beperking dan die van vrouwen zonder beperking. Mannen met een beperking hebben over het algemeen dan weer ervaringen die heel erg verschillen van mannen zonder een beperking.

Buitengewoon of gewoon?

Bij het doorverwijzen naar het buitengewoon onderwijs spelen verwachtingen m/v ook vaak een rol. Enkele feiten:

Deze tendensen kunnen we rechtstreeks linken aan het genderverhaal. Zowel wat betreft de beleving van de kinderen als wat betreft de benadering van de pedagogische actoren. Jongens en meisjes zijn zich al van op hele jonge leeftijd bewust van het heersende 'ideale man/vrouw'-beeld. Voor jongens geldt vaak het volgende: ze trachten dominantie en onafhankelijkheid te etaleren door afstandelijk en ongeïnteresseerd te doen én dominantie te tonen. Die zogenaamde 'boy code' heeft dus een impact als we jongens als 'onhandelbaar' gaan bestempelen. Wat de benadering van pedagogische actoren betreft: onbewust hebben we vaak op bepaalde vlakken nog steeds hogere verwachtingen van jongens dan van meisjes. Een 'leerachterstand' zal zodoende sneller als problematisch worden ervaren bij de beoordeling van een jongen. De denkoefening inzake doorverwijzing is bijgevolg in veel gevallen al gendergeladen.

Vooral voor jongens en meisjes die op de rand balanceren bij de vraag 'doorverwijzen of niet?' kan gender een bepalende factor spelen. De verwachtingen naar jongens en meisjes toe liggen namelijk anders.

Genderstereotypen beperken de onderwijskansen van zij die onterecht wél in het buitengewoon onderwijs terechtkomen, maar ook van zij die er onterecht van weerhouden worden. Uiteraard zijn genderstereotypen niet de enige reden van de overrepresentatie van jongens of onderrepresentatie van meisjes, maar ze spelen wel een rol. Erkenning en bewustzijn van die rol en welke vormen deze aanneemt, is bijgevolg cruciaal indien we het doorverwijzingsproces van alle kinderen willen optimaliseren.

Vrouwen aan het roer

Zorg - zeker voor jonge, hulpbehoevende kinderen - is nog steeds iets dat we over het algemeen met vrouwen associëren. Het overgrote deel van de leerkrachten in het Vlaamse kleuter- en lager onderwijs zijn vrouwen. We spreken hier over 97% (KO) en 80% (LO) voor het schooljaar 2013-2014. Ook in het buitengewoon basisonderwijs is dat beeld niet anders. Daar is sprake van 97% vrouwen bij de kleuters en 82% in het buitengewoon lager onderwijs. In het secundair onderwijs zijn de percentages iets meer verdeeld, maar ook daar zien we in het buitengewoon onderwijs minder mannen. Voor 2013-2014 ging het om 35% van het totaal aantal leerkrachten.

Arbeidsmarkt

Uit onderzoek in de VS en Nederland blijkt:

Dergelijke ervaringen en tendensen zijn toe te schrijven aan hoe er in de bredere samenleving nog steeds op heel stereotiepe manieren naar m/v gekeken wordt, maar wordt versterkt door hoe genderstereotypen een effect hebben op hoe we naar m/v met een beperking kijken. Verandering brengen in deze ongelijke kansen kan door aandacht te hebben voor de genderproblematiek in het buitengewoon onderwijs.

2. Tips en Inspiratie

Doel

Doel van deze tips is om leerkrachten en opvoeders te helpen met:

Meisjes vs. jongens

Zowel meisjes als jongens ondergaan de druk van verwachtingen en stereotypen, maar op een andere manier en vaak op andere vlakken. Zeker bij jongeren met een beperking zien we dit terug, aangezien in veel gevallen vaak nog sterker van dat 'stereotiepe m/v beeld' wordt afgeweken. Ze worden reeds als een 'uitzondering' beschouwd op basis van hun beperking, indien je dan ook qua persoonlijkheid en interesses nog eens durft af te wijken van de norm, ben je helemaal de vreemde eend in de buit.

De ideale man

Het conflict tussen jongens met een beperking en het mannelijkheidsideaal is een reëel conflict. Man zijn wordt ook vandaag nog steeds gelinkt aan aspecten als: de leiding nemen, eigen beslissingen nemen, fysiek sterk zijn, competitief zijn, de beste zijn, onafhankelijk zijn, …

In hoeverre leeft dit beeld ook (onbewust) voort in de klas? Hoe kijk je als leerkracht naar een jongen of meisje die hulpbehoevend is? Beschouw je dit als "vanzelfsprekender" bij een meisje?

Tip voor in de klas: er is nood aan het weergeven van mannelijkheid in al zijn diversiteit: zorgende mannen, poetsmannen, thuisblijvende vaders, succesvolle mannen met een beperking, paratleten, … zodat jongens weten dat man-zijn zich niet beperkt tot bovenvernoemde kwaliteiten en dat een beperking hebben niet meteen betekent dat je deze kwaliteiten niet kunt bezitten.

Brits paralympiër Whitehead Stevie Wonder
Paralympische tenniser Schilder

Gender in het buitengewoon onderwijs: voorbeelden om mee te werken

De belangrijkste tip die we kunnen meegeven: doorbreek de onzichtbaarheid van succesvolle m/v met een beperking. Ga hiervoor op zoek naar inspirerende voorbeelden die stereotiepen m/v bij hen met een beperking doorbreken. Dit kan gaan om actuele rolmodellen, televisie- of filmpersonages, historische figuren, sporters, ... Tracht op zoek te gaan naar mensen die stereotypen op diverse manieren doorbreken. We denken bijvoorbeeld aan:

Model Rebekah Marine Piloot Arthur Williams Surfer Bethany Hamilton Model Jillian Mercado

Sporters zijn in België een heel goed voorbeeld. Heel wat Belgische paralympiërs wonnen reeds diverse - en ook vaak gouden - medailles in hun discipline.

3. Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

In december 2015 publiceerde RoSa vzw een literatuurlijst 'Gender in het buitengewoon en inclusief onderwijs' (pdf). Deze lijst bevat publicaties over de link gender-beperking alsook materiaal bruikbaar voor in de les; zowel voor basis-, secundair- als volwassenonderwijs.

Een aantal suggesties:

Sights unseen Bullying Living the edges Validisme Double Jeopardy

Voor meer informatie kan u steeds terecht bij info@rosavzw.be.