21e EEUW

Patricia Marie Madeleine Godelieve de Martelaere , Zottegem 16 april 1957 – Wezemaal 4 maart 2009

Wij beelden ons in dat we zullen sterven ‘op het eind’ van ons leven, wat niet alleen logisch, maar ook rechtvaardig en zeer mooi zou zijn. Maar in werkelijkheid sterven we op weg om onze kinderen van school te halen, in bad, luisterend naar een cultureel programma op de radio, of in bed met een vrouw die niet de onze is. Wij sterven altijd, zo lijkt het, op de meest ongelegen ogenblikken. En alles wat we per se nog moesten doen, alles wat we absoluut nog hadden willen zeggen, zal gewoon ongedaan blijven, en ongezegd. Ons leven wordt door de dood onderbroken, niet beëindigd.

Uit: De levenskunstenaar (1988)

 Volledige essay lezen

Biografie

Patricia De MartelaerePatricia de Martelaere was als prille tiener doorlopend bezig met schrijven. Toch vielen haar ouders uit de lucht toen hun enig kind op haar veertiende een roman publiceerde, De koning der wildernis, die ook nog bekroond werd. Naast het schrijven had Patricia nog twee grote liefdes, dieren en muziek. Tijdens de middelbare school, Latijn-Wiskunde in Ukkel, volgde Patricia ook piano, viool en harp aan het Conservatorium in Brussel. Daar behaalde ze in 1973 een eerste prijs notenleer. Daarna ging ze wijsbegeerte studeren aan de KULeuven.

In 1984 behaalde De Martelaere een doctoraat aan de KULeuven met een proefschrift over de Schotse verlichtingsfilosoof David Hume. Ze zou twintig jaar lang filosofie doceren aan de katholieke universiteiten van Brussel, Leuven en Tilburg. Haar studenten vonden het een genoegen van haar les te krijgen omwille van haar heldere observaties en intellectuele integriteit. Ze probeerde te doorgronden, niet te overtuigen. De Martelaere was een intellectuele zwaargewicht. Ze publiceerde onder meer over David Hume, Schopenhauer, Friedrich Nietzsche, Sigmund Freud, Ludwig Wittgenstein en Jacques Derrida. Vanaf 2000 toonde ze steeds meer belangstelling voor de tao-filosofie van Lao Zi en Zhuang Zi en studeerde hiervoor Chinees. Ze kreeg een vaste aanstelling aan het Leuvense Hoger Instituut voor Wijsbegeerte waar ze onder meer de vakken Hedendaagse Wijsbegeerte, Taalfilosofie en Taoïsme onderwees. Taoïsme beschreef ze als de levenskunst van het loslaten, verliezen zonder te verliezen, zelfs met het gevoel te winnen.

Patricia De Martelaere trouwde in 1980 met haar jeugdvriend Rudi Smets, een legerofficier. Ze kregen een zoon, Mythras, en een dochter, Salomé. In 1995 verdween haar echtgenoot tijdens een boottocht naar Engeland. Vermoedelijk zelfmoord door verdrinking. Ze wist van zijn doodswens sinds ze elkaar als tiener leerden kennen, maar dat verlies zou haar hele verdere leven en werk beheersen. De laatste twee jaar van haar leven had ze een nieuwe geliefde, met wie ze kort voor haar dood trouwde.

Het is moeilijk om over haar persoon iets te weten te komen. Ze was erg terughoudend over haar privéleven, hield er niet van over zichzelf te praten. Op societyfeestjes voelde ze zich niet thuis. Ze hield wel van oprechte diepgaande contacten. “Ik ben een beetje een solipsist, als filosoof en als mens, hoewel ik heel veel waarde hecht aan vriendschap. Echte, gerijpte vriendschap, bedoel ik. En aan mijn gezin, natuurlijk.” Interviews over haar literaire werk gaf ze met mondjesmaat, dat moest voor zichzelf spreken. Ze verwerkte ook zelden autobiografische elementen in haar boeken. Ze woonde vrij geïsoleerd met haar kinderen in een bosrijke omgeving in de Kempen waar ze ongestoord kon nadenken en schrijven en naar eigen zeggen "in eenzaamheid tot op het bot kon gaan en nieuwe pistes verkennen.” Een keer, in 2007, verbrak De Martelaere haar terughoudendheid, omdat ze diep gekwetst was over het feit dat haar werk compleet genegeerd werd in Altijd weer vogels die nesten beginnen, een literatuurgeschiedenis onder redactie van Hugo Brems. Op 4 maart 2009 overleed De Martelaere aan een hersentumor. Ze werd net geen 52.

Meer over Patricia De Martelaere op :

Oeuvre

Patricia De Martelaere was naast filosof en universiteitsprofessor ook een uitzonderlijk getalenteerd auteur. Haar werk omvat essays en filosofische traktaten, romans en poëzie. De essays tonen nuchtere en scherpe observaties van een ongekende helderheid over taal, God, leven en dood, verlies en verlatingsangst. De zelfgekozen dood intrigeerde haar. Volgens dichter Herman De Coninck was De Martelaere “onze best schrijvende filosofe, gespecialiseerd in zelfmoord en verlangen".

Als kind was ze al geobsedeerd door het schrijven. Het opstel “Waarom leven wij?” schreef ze als elfjarige. Voor haar twintigste had ze al tien romans klaar. De vijfde roman werd gepubliceerd: De koning der wildernis (1971), een jeugdverhaal verteld vanuit het perspectief van een leeuw, over het verlangen naar de dood. Op haar zestiende publiceerde ze gedichten en een jaar later, in 1974, de novelle Geen schip aan de horizon, waarvoor ze de aanmoedigingsprijs van de provincie Brabant kreeg.

Tussen 1976 en 1982 publiceerde De Martelaere verhalen in het Vlaamse literaire tijdschrift Dietsche Warande & Belfort en vanaf 1989 zat ze in de redactie van dat blad. In 1983 schreef ze haar officiële debuutroman,  Nachtboek van een slapeloze, die pas vijf jaar later zou verschijnen en waarvoor ze de Debuutprijs ontving van de Vereniging ter Bevordering van het Vlaamse Boekwezen.

In 1984 behaalde ze een doctoraat in de filosofie aan de KULeuven met het proefschrift getiteld Hume, de wetenschap en het gewone denken, dat in 1987 werd uitgegeven onder de titel Hume’s “gematigd” scepticisme: futiel of fataal?. De Martelaere stelde dat Humes scepticisme fataal was omdat hij radicaal was, en futiel omdat het toch allemaal maar theorie is. Ze kon zelf ook het belang van de filosofie relativeren.

In 1989 publiceert ze de roman De schilder en zijn model, over een vrouw met verschillende minnaars, hoe alles in de liefde herhaling en tijdpassering is en hoe hartstocht reeds het verlies van de geliefde in zich draagt. Een jaar later verschijnt Littekens, over de verhouding tussen een studente geneeskunde en een oudere architect, waarbij liefde omslaat in haat. Het werk dat in 2005 voor drie literatuurprijzen werd genomineerd was Het onverwachte antwoord (2004), een complex opgebouwde liefdesroman over meerdere vrouwen die verliefd zijn op dezelfde man en ontdekken dat de grote onvoorwaardelijke liefde een illusie is.

Het werk van De Martelaere is sterk psychologisch geladen. De sfeer die ze evoceert in haar romans is intens verdrietig. Weerkerende thema's zijn verlies, lijden en doodsdrift, de pijn van het onvervulbare verlangen en de herhalingsdwang om zichzelf steeds weer in het ongeluk te storten. Toch gaan haar karakters niet ten onder aan zelfmedelijden, ze zijn veeleer lucide waarnemers die afstandelijk staan tegenover hun eigen ongeluk. 

Haar voorlaatste roman De staart (1992), over de twaalfjarige Theo en zijn liefde voor honden, is dan weer een warm verhaal dat het innerlijke leven van een adolescent levensecht weergeeft. Verlatingsangst wordt hier sterk gesuggereerd maar nooit bij naam genoemd.

Een eerste essaybundel publiceerde De Martelaere in 1993, Een verlangen naar ontroostbaarheid. Over leven, kunst en dood . Een verzameling glasheldere, secuur geformuleerde essays waarin ze briljant redeneert over filosofie, psychologie en taal. De bundel bevat onder meer het gelijknamige essay met als openingszin "Niemand verliest graag. En toch moeten we het allemaal leren", waarin ze het onderscheid maakt tussen het lijden van de gewone rouwende, die erover heen geraakt en de melancholicus, die voor permanente ontroostbaarheid kiest als absolute beveiliging tegen de pijn van het verlies. In die bundel vind je ook 'De levenskunstenaar', een essay uit 1988, over de esthetica van de zelfmoord. In 1997 volgde een tweede bundel essays, Verrassingen. In 2000 publiceerde ze Wereldvreemdheid, waarin ze voor het eerst over het taoïsme nadenkt, gevolgd door Wie is er bang voor de dood? (2001), Wat blijft (2002) en Taoïsme. De weg om niet te volgen (2006) ), een toegankelijke inleiding op het wereldbeeld van de grote Chinese denkers en filosofen uit de tijd voor Christus.

Overzicht van haar boektitels:

Romans
1971 - Koning der wildernis

1974 - Geen schip aan de horizon (novelle)

1988 - Nachtboek van een slapeloze

1989 - De schilder en zijn model

1990 - Littekens

1992 - De staart

2004 - Het onverwachte antwoord

Essays

1993 - Een verlangen naar ontroostbaarheid, over leven, kunst en dood - hele boek staat online op DBNL 

1997 - Verrassingen

2000 - Wereldvreemdheid

2001 - Wie is er bang voor de dood?

2002 - Wat blijft

2006 - Taoïsme - De weg om niet te volgen

Poëzie

2002 - Niets dat zegt

Laatste publicatie
2009 - Bestaat U ? - bijdrage onder de titel Lieve God, Dietsche Warande & Belfort nr.1 februari 2009 ; 154e jaargang,  p. 12 - 17.

 

Erkenning en prijzen

Hier leest u het Literaire Pleidooi dat Elisabeth Leijnse hield op 4 februari 2011 in De Buren om Patricia de Martelaere op te nemen in het Panthon.

Op 29 januari 2009 reikte de Utrechtse Universiteit voor Humanistiek een Eredoctoraat aan Patricia De Martelaere uit voor haar gehele werk.

Krijgt de Vlaamse Debuutprijs voor de roman Nachtboek van een slapeloze.  

Ontvangt in 2000 de driejaarlijkse Vlaamse Cultuurprijs voor essay en kritiek voor Een verlangen naar ontroostbaarheid en Verrassingen.

Voor Het onverwachte antwoord wordt De Martelaere in 2005 genomineerd voor de grote literatuurprijzen (Ako, Libris en Gouden Uil) en wint ze de Publieksprijs van de Gouden Uil.

Recensies:
Met het overlijden van Patricia de Martelaere is de Vlaamse literatuur een uitzonderlijk essayistisch talent armer (Knack, bijgewerkt op 15/08/2013)

In memoriam : Een echte weg lijkt er voor het leven niet te zijn. In memoriam Patricia De Martelaere (1957 - 2009) (Erwin Mortier, 09/03/2009)

Patricia's portret (Koen Peters : Dietse Warande en Belfort nr. 2, april 2015)

 

Aanraders uit de RoSa bibliotheek

Als je weg bent. Over Patricia De Martelaere / Marja Pruis, 2013. - (RoSa exemplaarnummer T/1246)Als een wilde tuin. Schrijfsters over schrijfsters 2 / Lisette Keustermans en Brigitte Raskin, 1996. - (RoSa exemplaarnummer T/0462)

Als je weg bent. Over Patricia De Martelaere / Marja Pruis, 2013. - (RoSa exemplaarnummer T/1246)

 

Als een wilde tuin. Schrijfsters over schrijfsters 2 / Lisette Keustermans en Brigitte Raskin, 1996. - (RoSa exemplaarnummer T/0462)

 

In de RoSa bibliotheek vind je een tiental recensies van haar werk. Meer lezen over Patricia De Martelaere in de RoSa bibliotheek? Kies als trefwoorden: De Martelaere, Patricia / auteurs / filosofie / België