emechetaBegin 2017 moesten we afscheid nemen van Nigeriaans auteur Buchi Emecheta. Ze werd 72 jaar oud en liet een waaier aan boeiende literatuur na waarin ze focust op de ervaringen van zwarte vrouwen met onder meer seksisme, racisme en het moederschap. Emecheta groeide uit tot een belangrijke naam binnen de Afrikaanse literatuur en streed actief voor meer en betere vrouwenrechten, en tegen racisme en sociale ongelijkheid. Ze stond bekend om haar sterke, soms excentrieke, visies op feminisme en vrouw-zijn en haar beeldende informatieve schrijfstijl.

Het getekende leven van Buchi Emecheta

Buchi Emecheta werd geboren als Florence Onyebuchi Emecheta op 21 juli 1944 in Yaba, een klein dorpje nabij Lagos, de hoofdstad van Nigeria. Als jong meisje al kreeg ze te maken met vooroordelen m/v. Ze pent het in haar semiautobiografische roman Second-class Citizen (1974) als volgt neer: 

"She was a girl who arrived when everyone was expecting and predicting a boy."

Ook onderwijs bleek een hindernis. Zo moest Emecheta in eerste instantie thuis blijven terwijl haar broer wel naar school mocht. Dat was echter buiten Buchi Emecheta zelf gerekend, die haar ouders met argumenten bleef bestoken. De aanhouder won in het geval van Emecheta. Uiteindelijk wist ze haar ouders voldoende te overtuigen van de meerwaarde van een opleiding.

In 1960 moest de toen 16-jarige Emecheta trouwen met Sylvester Onwordi, met wie ze reeds verloofd was sinds haar 11de. Nog in hetzelfde jaar beviel ze van een dochter en in 1961 volgde een zoon. Het jaar erop verhuisde het gezin naar Londen zodat Onwordi aan de universiteit les kon volgen. Emecheta en Onwordi zouden samen uiteindelijk vijf kinderen krijgen.

Haar huwelijk met Onwordi zou Emecheta later als een ongelukkig en gewelddadig huwelijk omschrijven. Haar ervaringen hieromtrent zou ze in diverse romans verwerken. Ter afleiding van de situatie thuis leerde Emecheta zichzelf schrijven; in het Engels, wat niet haar moedertaal was. Haar man, die daar helemaal niet blij mee bleek te zijn, was zo wantrouwig over deze literaire wens dat hij Emecheta's eerste manuscript verbrandde. Later zou ze de moed vinden het opnieuw te schrijven. Het duurde echter vijf jaar voordat het opnieuw op punt stond. Uiteindelijk kon ze het verhaal alsnog uitbrengen als haar derde roman (The Bride Price, 1978).

Toen Emecheta 22 jaar oud was - en zwanger van haar vijfde kind - verliet ze Onwordi. De druppel die de emmer deed overlopen zou het verbranden van haar eerste manuscript geweest zijn. Ondanks dat de opvoeding voor hun vijf kinderen volledig bij haar terecht kwam, ging Emecheta studeren. In 1972 behaalde ze haar diploma in de sociologie aan de Universiteit van Londen. Bijna twintig jaar later zou ze aan diezelfde universiteit haar doctoraat behalen (1991) en er aan de slag gaan als docent Moderne Afrikaanse Letterkunde. Emecheta werd in de loop van haar academische carrière een vaak gevraagde gastdocente op andere gerenommeerde universiteiten, waaronder ook Yale University.

Emecheta bracht het merendeel van haar leven in Groot-Brittannië - en meer bepaald in Londen - door. Begin jaren '80 keerde ze korte tijd terug naar haar geboorteland Nigeria om er aan de slag te gaan als professor aan de Universiteit van Calabar. Ze kon er echter moeilijk opnieuw aarden en keerde al snel naar haar geliefde Londen terug. Ze gaf aan zich daar het meest thuis te voelen. 

Een geëngageerde vrouw

Emecheta was altijd al meer dan enkel auteur. Ze was een sociaal geëngageerde vrouw die zowel in haar literaire als niet-literaire carrière aandacht zou hebben voor vooroordelen, stigma en ongelijkheden. Ook in de periode waarin ze haar eerste boeken begon te publiceren, bleef Emecheta niet-literair sociaal geëngageerd werk doen. Zo was ze tot 1976 jeugdwerker en socioloog voor de Inner London Education Authority en was ze van 1976 tot 1978 gemeenschapsmedewerker in Camden (Noord-Londen). Ook toen auteur haar hoofdberoep werd, bleef ze diverse goede doelen steunen alsook culturele en literaire organisaties, vaak specifiek gericht op (vrouwelijk) Afrikaans talent en sociaal engagement.

Emecheta, die het merendeel van haar leven in Groot-Brittannië doorbracht, kreeg in 2005 de titel toegekend van Officer of the Most Excellent Order of the British Empire (OBE) voor haar bijdrage aan de literatuur.

Emecheta overleed op 25 januari 2017 op 72-jarige leeftijd in haar thuisstad Londen. 

Literair oeuvre 

Buchi Emecheta schreef gedurende haar carrière meer dan vijftien romans, waarvan de verhalen vaak gebaseerd waren op autobiografische ervaringen. Daarnaast was ze ook auteur van diverse artikels en toneelstukken voor televisie, pende ze drie kinderboeken neer en realiseerde ze een autobiografie. 

Haar bekendste werken zijn ongetwijfeld haar vroegste romans: haar debuutroman In the Ditch (1972), de opvolger Second-class Citizen (1974) waar ze wereldberoemd mee werd, The Bride Price (1976), het bekroonde The Slave Girl (1977) en The Joys of Motherhood (1979). Maar ook haar latere publicaties scoorden goed, zoals Destination Biafra (1982) - dat geldt als de eerste weergave van een vrouwelijke blik op de Nigeriaanse burgeroorlog -, The Rape of Shavi (1985) en Gwendolen (1989).

In 1981 verscheen Our Own Freedom. Het boek bevat foto's van de hand van fotograaf Maggie Murray met toelichting van Buchi Emecheta. Het boek zet de ervaringen van Afrikaanse vrouwen centraal. 

"Buchi Emecheta insists that ... African women can't wait around for the men to be free: we have to start talking now about our own freedom."

In 1984 publiceerde Emecheta haar autobiografie Head above Water. In het boek vertelt ze hoofdzakelijk over haar persoonlijke leven en de manier waarop haar romans tot stand zijn gekomen. Ze licht in het boek ook toe hoe ze met haar romans vooral díe generatie zwarten wou bereiken die in Engeland is opgegroeid, maar hun wortels kennen in Afrika of de Caraïben. 

Buchi Emecheta schreef in een zeer beeldende stijl met een groot gevoel voor humor en oog voor details. Haar literaire werk werd meermaals bekroond, van individuele publicaties tot haar gehele oeuvre. Hoewel ze in Engeland woonde, kende ze initieel meer succes in Amerika. Hetzelfde gold voor de lage landen: terwijl Nederland haar zowat onmiddelijk in de armen sloot, duurde het in België veel langer voor ze erkenning kreeg. 

"Black British Life" en het leven als Afrikaanse vrouw, maar ook de westerse cultuur onder de loep

Emecheta begon haar literaire carrière met een column die ze schreef voor het Britse politiek-cultureel magazine New Statesman. In haar column pende Emecheta haar ervaringen neer over het leven als zwarte vrouw in Londen. Een collectie van deze verhalen zou ze later bundelen in haar eerste boek (In the Ditch, 1972). Emecheta's aanpak hier is semiautobiografisch. 

Emecheta zou deze ervaringen van "Black British Life" - en meer specifiek haar eigen ervaringen als zwarte alleenstaande vrouw en moeder - ook in haar volgende romans verwerken en ermee de schrijnendheid van bepaalde situaties (racisme, huiselijk geweld, genderstereotypen, kindhuwelijken, ...) aankaarten. Niet alle aspecten van "Black British Life" die aan bod komen in haar oeuvre zijn echter autobiografisch. Het ging verder dan dat; verder ook dan pure Afrikaans-Britse ervaringen. Zo vertelt ze in Gwendolen (1989) het verhaal van een Jamaicaans meisje dat opgroeit in Engeland en met incest te maken krijgt.

Belangrijke aandacht ook - zeker in haar vroege romans - kreeg de rol van de Afrikaanse vrouw in traditionele (Nigeriaanse) samenlevingen. Kindhuwelijken, polygamie, geweld tegen vrouwen, meisjes die niet naar school mogen, ... ze neemt het allemaal onder de loep. Haar toegewijdheid om diverse taboeonderwerpen via haar romans aan te kaarten werd haar - zeker als Afrikaanse vrouw - niet altijd in dank afgenomen. Ook al trachtte ze dit steeds op een informatieve en dus niet intentioneel veroordelende manier te doen. Daarover zei ze in een interview met magazine Surplus (1990) het volgende: 

"Ik wil in mijn boeken beschrijven wat ik in de werkelijkheid zie en meemaak en dat kunnen heel pijnlijke dingen zijn. Ik wil proberen een verklaring te geven voor dit soort verschijnselen en hoop dat ik er in slaag mijn personages niet te veroordelen."

Zowel aspecten uit 'de' westerse cultuur als aspecten uit 'de' traditionele Afrikaanse cultuur moesten het in haar oeuvre ontgelden. Ze kon kritisch zijn ten opzichte van Afrikaanse tradities die schadelijke gevolgen hadden voor meisjes en vrouwen, maar ze was even kritisch ten aanzien van de impact van het Westen op Afrika. In haar mening hadden Afrikaanse vrouwen - in veel aspecten - juist meer vrijheid vóór de komst van de kolonisatie en het Christendom.

'De autonomie van vrouwen' vormt de rode draad in Emecheta's romans. Wat de verschillende personages ook meemaken, het gebrek aan autonomie om hun eigen situatie te verbeteren krijgt een centrale rol. De sleutel tot de bevrijding van 'de vrouw' was voor Emecheta dan ook toegang tot onderwijs zodat ze hun eigen autonomie en kennis konden vergroten. 

"Ik geloof dat scholing voor vrouwen van het grootste belang is. De grootste slavernij is onwetendheid."

Ondanks het verschil in positie van vrouwen in het West-Europa dat en Afrika die Emecheta kende en observeerde, zag ze ook gelijkenissen. Zo krijgen vrouwen overal ter wereld te maken met seksueel geweld. Hoe zwaar de thema's die in haar romans aan bod komen ook waren, Emecheta liet altijd ruimte voor positiviteit. In een artikel in LOVER (1982 nr. 1 p. 15-18) omschreef Saskia Wieringa het als volgt: 

"De manier waarop Buchi Emecheta de sociale werkelijkheid schetst in haar romans is zeer interessant. Ze geeft een scherpe typering van de vooroordelen en gewoontes die vanaf het begin van de twintigste eeuw het leven van een zwarte vrouw, eerst in Nigeria, later in Londen, inperken. 
Maar ze doet meer dan dat. Haar romans zijn geen dorre sociologische schetsen vol treurnis en beklag over de ellende die vrouwen aangedaan wordt. De heldin is een vrolijk meisje, intelligent, en met een groot doorzettingsvermogen, dat het iedere keer weer lukt, het best mogelijke uit de beperkingen van haar situatie te halen."

In de romans The Bride Price (1976) en The Joys of Motherhood (1979) komt ook moeder-zijn en het moederschap binnen 'de' Afrikaanse cultuur uitgebreid aan bod, met name in verwevenheid met de rol van auteur en het schrijverschap. Over het moederschap zei Emecheta ooit het volgende: 

"Als je een goede moeder bent, geef je je kinderen het beste wat je kunt, maar je moet niet alles geven, je moet iets voor jezelf bewaren. Als je alles geeft, beneem je hen de kans om hun eigen weg te vinden en zelfstandig te worden."

In de loop der jaren kreeg ze te maken met uitgevers die haar werk rond bepaalde thema's wensten te censureren. Ze richtte als reactie daarop een eigen uitgeverij op om haar werk met haar eigen visie te kunnen blijven publiceren. 

Belangrijke pionier

Buchi Emecheta kan beschouwd worden als een belangrijke pionier binnen de Afrikaanse literatuur. Ze behandelde onderwerpen die geen enkele andere Afrikaanse auteur durfde aan te kaarten (zoals huiselijk geweld en incest). Ze deed dit op een beeldende en informatieve manier die los stond van oordelen en die ruimte liet voor positiviteit rond het vrouw-zijn. 

Verder opende ze ook de weg voor andere vrouwelijke Afrikaanse auteurs om enerzijds auteur te zijn en anderzijds gevoelige onderwerpen als seksisme en racisme aan te kaarten vanuit een vrouwelijk perspectief. 

Bij het bekendmaken van haar overlijden, deelden heel wat auteurs de reden waarom Buchi Emecheta volgens hen niet vergeten mag en zal worden. Zo sprak Chimamanda Ngozi Adichie op Instagram:

'Buchi Emecheta: Wij kunnen onze stem laten horen omdat jij eerst gesproken hebt. Bedankt voor je moed. Bedankt voor je literatuur. Nodu na ndokwa.´

 

Bronnen / Meer lezen

In de RoSa-bibliotheek

emecheta2emecheta4emecheta5emecheta3

  • Als een tweederangsburger: een vrouw tussen Nigeria en London / Buchi Emecheta, Buchi 1991 - RoSa ex.nr.: RI /0596
  • Tussen twee culturen. Interview met Buchi Emecheta / Artikel in SURPLUS jrg. 4 nr. 02 mei/juni 1990 p. 13-14
  • Het hoofd boven water / Buchi Emecheta, 1989 - RoSa ex.nr.: S/0195
  • Toward a feminist criticism of Nigerian literature / Artikel in FEMINIST ISSUES jrg. 9 nr. 01 lente 1989 p. 73-87
  • Buchi Emecheta / Artikel in KATIJF jrg. 7 nr. 44 april/mei 1988 p. 34-36
  • Jullie nemen toch ook amandelen weg? Het dubbele juk van de Afrikaanse vrouw: een gesprek met de Nigeriaanse schrijfster Buchi Emecheta / Artikel in KNACK jrg. 17 nr. 45 december 1987
  • Buchi Emecheta: 'De slavernij van de iedeeën is het ergste' / Artikel in DE MORGEN 31 oktober 1987
  • Van slavin tot bijstandsmoeder. De Nigeriaanse schrijfster Buchi Emecheta / Artikel in LOVER nr. 1 (1982) p. 15-18
  • It's me who changed' (Buchi Emecheta) / Artikel in CONNEXIONS nr. 4 spring 1982 p. 4-5
  • Our own freedom / Buchi Emecheta, 1981 - RoSa ex.nr.: Q/0020
  • Vrouwenhandel / Buchi Emecheta, 1977 - RoSa ex.nr.: RI /0256


Meer leesvoer

  • Recreating the female space in the novels of Buchi Emecheta / Mumtaz Mazumdar, 2016
  • Intra-Gender Relations Between Women: A Study of Nawal El-Saadawi and Buchi Emecheta's Novels / Razinat Mohammed, 2012
  • Acting Out: Performance Theory in African and African American Literature / John Glenn, 2006
  • This is No Place for a Woman: Nadine Gordimer, Nayantara Sahgal, Buchi Emecheta and the Politics of Gender / Joya Uraizee, 2000
  • Emerging Perspectives on Buchi Emecheta / Marie Umeh, 1995
  • Reading Buchi Emecheta: Cross-Cultural Conversations / Katherine Fishburn, 1995
  • Women and Social Realism in the Novels of Buchi Emecheta / Marie Umeh, 1981

Online

http://www.buchiemecheta.co.uk/