Mary AnningMary Anning (1799-1847) was een Brits fossielenverzamelaar. Een aantal van haar vondsten leverden unieke bijdragen aan de paleontologie en leidden tot cruciale veranderingen in hoe naar de wereld werd gekeken. De notie dat diersoorten konden uitsterven werd mede door Anning's ontdekkingen bevestigd. De wetenschap zou nooit meer hetzelfde zijn.

Bevestiging dat diersoorten kunnen uitsterven

Tegenwoordig is het bestaan van dinosaurussen ontegensprekelijk, maar dat was eind 18e - begin 19e eeuw absoluut niet het geval. Toen Mary Anning op de wereld kwam wist niemand over deze lang geleden gestorven dieren. Mary Anning ontdekte fossielen van prehistorische dieren in een tijdperk waarin het geloof in uitgestorven diersoorten zo goed als onbestaande was - of op z'n minst niet voldoende bewezen kon worden. Verschillende ontdekkingen die Mary Anning op haar fossielenjachten deed hielpen de manier waarop mensen over de wereld dachten mee te veranderen.

Autodidact

Mary Anning is niet echt een vergeten naam. Ze staat echter vooral bekend om het feit dat ze geen opgeleide wetenschapper was. Ze was een kind - ze was ongeveer 12 jaar oud toen ze haar eerste grote skelet ontdekte - met een passie en talent voor wat haar gezin toevallig ook brood op de plank bezorgde: het verzamelen en verkopen van fossielen en schelpen.

Sommige aspecten van het verzamelen van fossielen leerde Anning van haar ouders en broer, maar over het algemeen was Mary Anning een autodidact. Ze leerde zelf hoe ze moest omgaan met haar ontdekkingen: wat zeldzame ontdekkingen waren, hoe de juiste locaties bepalen, tekeningen maken van haar vondsten, hoe de anatomie van deze dieren werkte, et cetera.

Anning mag dan geen opgeleide wetenschapper zijn geweest, haar vondsten zorgden voor cruciale veranderingen in de wetenschappelijke wereld en de manier waarop ze haar vondsten benaderde was ontegensprekelijk van wetenschappelijke aard.

Fossielen verzamelen als broodwinning

Mary Anning werd in 1799 geboren in Lyme Regis aan de zuidkust van Groot-Brittannië. De kliffen waren - en zijn er nog steeds - rijk aan spectaculaire fossielen afkomstig uit de zeeën van de Jura periode. Dit tijdperk situeert zich 201,3 tot 145,0 miljoen jaar geleden.

De kust van Lyme Regis leent zich enorm goed voor het verzamelen van fossielen doordat het frequente stormweer er vaak volledige stukken van de rotsen doet spleiten. Zo komen eens verdoken fossielen plots bloot te liggen. Ze noemen de kust er momenteel dan ook niet voor niets Jurassic Coast. Ergens had Mary Anning dan ook het geluk dat ze daar opgroeide. 

Het waren Mary Anning's ouders, Richard en Maria, en haar broer Joseph, die haar waardevolle fossielen en schelpen leerden verzamelen. Mary Anning's vader was timmerman en meubelmaker, maar af en toe verzamelde hij ook schelpen en fossielen op het strand om wat extra bij te verdienen. In 1810 stierf Richard Anning  - toen Mary 11 was - onverwacht aan tuberculose, waardoor zijn gezin zonder een bron van inkomsten viel (we spreken over een tijd waarin mannen werkten en van vrouwen werd verwacht dat ze thuis bleven om voor het gezin te zorgen). Na de dood van Richard Anning namen zijn vrouw, Maria en hun zoon Joseph het verzamelen op zich om zo voldoende geld te verdienen om het gezin te onderhouden. Ze namen de jonge Mary hierbij op sleeptouw. Op die manier leerde ook zij al gauw de kneepjes van het vak. 

Fossielen verzamelen lijkt een vreemde manier van inkomsten vergaren, maar er was op het einde van de 18e eeuw voldoende vraag naar dergelijke 'rariteiten' van onder meer musea, wetenschappers en Europese edelenen die privécollecties hadden van wat men toen nog als curiositeiten beschouwde. In het begin van de 19e eeuw kwam het verzamelen van fossielen steeds meer in trek, toen duidelijker werd dat fossielen een belangrijke bijdrage konden leveren aan inzichten in de biologie en geologie. Ondanks dat het gezin Anning er in eerste instantie niet erg veel aan verdiende, bleek hun verkoop toch net voldoende om een bestaan te verzekeren.

Ongeveer een decennium lang leefde het gezin Anning in armoede en anonimiteit. De vondsten van het gezin beperkten zich initieel vooral tot schelpen en kleine fossielen. Het weinige geld dat binnenkwam werd verdiend door de verkoop van fossielen die ze uit de kalksteen- en schalierotsen aan de kust haalden. Grote bedragen waren dat niet en het was een erg onstabiel inkomen. Joseph Anning ging mettertijd dan ook, net als zijn vader, als timmerman en meubelmaker aan de slag. Het verzamelen van fossielen kwam op die manier zo goed als volledig in de handen van Mary Anning terecht. 

Het belang van Mary Anning's vondsten

Mary Anning wordt vaak genoemd als 'de ontdekker van de eerste ichthyosaurusfossielen' (zie onder). Dat is echter niet helemaal correct. Er zijn beschrijvingen gevonden die een gelijkaardige vondst in Wales documenteren in 1699, meer dan een eeuw voor Anning's ontdekking. Anning ontdekte echter wel het eerste - zo goed als volledige - exemplaar van een ichthyosaurus dat bij de wetenschappelijke gemeenschap bekend raakte. Die eerdere vondst in Wales werd nooit als dusdanig vastgelegd en bekend gemaakt in wetenschappelijke kringen. Het was daarnaast Anning's vondst die van onschatbare waarde zou blijken voor de wetenschap. Charles Darwin baseerde zich niet veel later mee op de vondst van Anning bij het uitwerken van zijn Evolutietheorie.

Ichthyosaurus

icthyosaurIchthyosaurus is Grieks voor 'vis-hagedis'. Het is een uitgestorven soort zeereptiel dat sterk lijkt op de dolfijnen die wij vandaag kennen. Anning deed haar vondst in 1811, op 12-jarige leeftijd. Haar broer Joseph zou eerder dat jaar reeds op de schedel zijn gebotst (overtuigd dat het om een krokodil zou gaan), maar het was Mary Anning die de (omgeving rond de) schedel zorgvuldig schoonmaakte. Door een storm kwam later ook de rest van het - bijna intacte - skelet bloot te liggen. Het was Mary Anning die toen het lichaam ontdekte, de zeldzaamheid van haar vondst besefte en de vondst ook gedetailleerd  en volledig in kaart wist te brengen. 

Het waren niet de eerste beenderen die langs de kust van Lyme Regis werden gevonden. Het waren echter wel de eerste beenderen die 100% zeker niet aan een bestaande diersoort konden worden toegewezen. Voorgaande beenderen werden vaak los van elkaar gevonden en werden toegewezen aan dieren die op de ark van Noah voeren of aan ruig uitziende soorten zoals krokodillen en hagedissen. Het quasi intacte skelet van de ichthyosaurus liet echter maar één optie over: dit was het skelet van een dier dat er anders uitzag dan alle levende dieren.

Bron foto: Lyme Regis Museum - website

Meer dan enkel die ene ichthyosaurus

Mary Anning deed nog andere grote ontdekkingen, waaronder verschillende andere ichtyosaurusskeletten. Haar belangrijkste vondst, vanuit een wetenschappelijk oogpunt, is waarschijnlijk haar ontdekking van de eerste plesiosaurus ('zeedraak'). Een ontdekking die ze in de periode 1821-1823 deed. Net als de ichthyosaurus is de plesiosaurus een geslacht van een uitgestorven zeereptiel dat leefde in het Jura tijdperk.

Andere belangrijke vondsten van Mary Anning: een gaaf fossiel van Diapedium politum, een straalvinvis (1828) en de eerste pterosauriër ('vliegende draak') buiten Duitsland - die tegelijk ook de eerste quasi complete pterosauriër gevonden in Engeland was (1928).

In welke mate kreeg Anning erkenning voor haar ontdekkingen?

De meeste vondsten van Mary Anning eindigden in musea en persoonlijke collecties zonder specifieke erkenning voor haar. Indien er over haar vondsten werd gepubliceerd werd haar naam systematisch weggelaten. Naarmate de tijd verstreek, werden Mary Anning en haar familie dan ook vergeten door de wetenschappelijke gemeenschap en historici. Anning's lage socio-economische situatie en het feit dat ze een vrouw was droegen bij aan deze beperkte - of beter gezegd: ontbrekende - erkenning. Velen die haar ontdekkingen (en de documentatie van die ontdekkingen) onder ogen kregen konden niet geloven dat een vrouw - een niet opgeleide dan nog wel - de juiste kennis en vaardigheden zou kunnen bezitten om dergelijke correcte en significante vondsten te kunnen doen.

Natuurtalent erkend

Anning had een zeldzaam talent voor het ontdekken van skeletten in het gesteente, ze te sorteren, te schetsen en de gegevens in z'n totaliteit en juistheid te presenteren. Een talent ongeëvenaard door iemand van haar leeftijd én zonder enige (wetenschappelijke) opleiding (man of vrouw). Het was dan ook bijna onmogelijk voor de wetenschappelijke wereld om Anning's realisaties te blijven negeren.

Anning kreeg uiteindelijk alsnog de erkenning die ze verdiende. Ze werd op latere leeftijd als dank voor haar werk benoemd tot erelid van de Geological Society of London en kreeg een jaarlijkse annuïteit van de British Association for the Advancement of Science om haar werk te kunnen voortzetten. Een echt lidmaatschap van eender welke 'society' was voor vrouwen in die tijd niet gebruikelijk. Pas in het begin van de 20ste eeuw zouden vrouwen officieel toegang krijgen tot de Britse Geological Society. In 1904 werd Maud Healey de eerste vrouw die aanwezig mocht zijn bij de voorstelling van haar eigen paper (over ammonieten in het Jura tijdperk). Het duurde daarna nog tot 1919 voor vrouwen echt als lid mochten toetreden. Het was dan ook een hele eer dat Anning's overlijden in 1847 vermeld werd in de correspondentie van de Geological Society.

Mary Anning stierf op 47-jarige leeftijd aan borstkanker.

Postuum erkenning

In recentere jaren is het werk van Mary Anning volledig van onder het stof gehaald. Zo is de fossielengallerij in het National History Museum in Londen volledig aan haar werk gewijd. Daarnaast bevindt het Lyme Regis Museum zich pal op de plaats waar haar ouderlijke huis stond. Tot slot bevindt het skelet van de ichthyosaurus die Anning vond - inclusief portret van Anning - zich in de inkomhal van de Geological Society of London.

Website: National History Museum London.
Website: Lyme Regis Museum.
Website: Geological Society of London.

Mary Anning in de literatuur

tracyMary Anning deed haar meest cruciale ontdekking toen ze ongeveer 12 jaar oud was. Dit stimuleerde recent heel wat auteurs en uitgevers om het verhaal van Anning neer te pennen in een boek voor kinderen. Het aanbod hierin is te groot om ze allemaal op te noemen, maar we geven je graag een aantal van de meest recente (Engelstalige) kinderboeken mee: 

  • Shaking Things Up: 14 Young Women Who Changed the World / Susan Hood (e.a.), 2018
  • Mary Anning's Curiosity / Monica Kulling (auteur) &‎ Melissa Castrillón (illustrator), 2017
  • Finding Wonders: Three Girls Who Changed Science / Jeannine Atkins, 2017
  • Mary Anning: the girl who cracked open the world / Scott Foresman, 2016
  • Mary Anning and The Sea Dragon / Jeannine Atkins (auteur) & Michael Dooling (illustrator), 2012
  • The Fossil Girl / Catherine Brighton, 2007
  • Stone Girl Bone Girl: The Story of Mary Anning of Lyme Regis / Laurence Anholt (auteur) &‎ Sheila Moxley (illustrator), 2006

Daarnaast schreef auteur Tracy Chevalier (bekend van Girl With A Pearl Earring) in 2010 een roman gebaseerd op het leven van Mary Anning: Remarkable Creatures. Meer info op de website van Tracy Chevalier.

Mary Anning in beeld

Online zijn diverse educatieve (Engelstalige) filmpjes te vinden die het leven en werk van Mary Anning in de kijker zetten. Zo is er zelfs een hypothetische 'Mary Anning Vlog'. Een greep uit het aanbod: 

Meer lezen

Online bronnen

Boeken

modernwomen coverjurrasicpark coverdinosaurs coverfossilhunter coverbones cover

  • Modern Women: 52 Pioneers / Kira Cochrane, 2017
  • Jurassic Mary: Mary Anning and the Primeval Monsters / Patricia Pierce, 2015
  • The Fossil Hunter: Dinosaurs, Evolution, and the Woman Whose Discoveries Changed the World / Shelley Emling, 2011
  • Fossil Hunter: Life and Times of Mary Anning, 1799-1848 / Thomas Goodhue, 2004
  • Curious Bones: Mary Anning and the Birth of Paleontology / Thomas W. Goodhue, 2002

Bronnen/aanraders uit de RoSa-bibliotheek

52science bookhistorie femmessuperwomensciencerecord

  • Headstrong: 52 women who changed science - and the world / Rachel Swaby, 2015 - RoSa ex.nr.: EII m/0138
  • Women in science: a social and cultural history / Ruth Watts, 2007 - RoSa ex.nr.: EII m/0099
  • Histoire des femmes scientifiques de l'Antiquité au XXe siècle: les filles d'Hypatie / Eric Sartori, 2006 - RoSa ex.nr.: EII m/0089
  • Super women in science / Kelly Di Domenico, 2002 - RoSa ex.nr.: T/0758
  • Women of science : righting the record / G. Kass-Simon, 1993 - RoSa ex.nr.: EII m/0045