When shall we live if not now?
Seneca

Is er een probleem?
Oorzaken
Oplossingen
    persoonlijke keuzes
    organisaties
    beleid
In de RoSa bibliotheek

De evenwichtige combinatie arbeid-zorg is een van de uitdagingen waar vrouwen en mannen vandaag voor staan. Door het groeiend aantal tweeverdienersgezinnen wordt de combinatie tussen beide levenssferen voor heel wat gezinnen problematisch. Vandaar dat de combinatie arbeid -zorg ook steeds meer op de agenda van beleidsmakers,wetenschappers en de vrouwenbeweging komt te staan.

 Is er een probleem?

  • Het werk-privé conflict in Vlaanderen is alvast reëel:  60% van de werkenden in Vlaanderen vindt dat de eisen van hun baan hun gezinsleven, soms, vaak of altijd hinderen. (bron: Overwerk 3-4/2007,p.146-150)
  • 58% van de Vlaamse vrouwen is actief op de arbeidsmarkt, in 1970 was dat nog maar 40% van de vrouwen.(bron: Overwerk 3-4/2007,p.146-150)
  • Traditionele opvattingen en attitudes rond taakverdeling houden stand: Het idee dat het gezinsleven lijdt onder een voltijds buitenshuiswerkende vrouw is nog dominant aanwezig onder de Vlaamse bevolking. Er is een groeiende rol voor vaders bij zorg en huishouden maar het blijft de vrouw die haar levensloopbaan afstemt in functie van het gezinsleven. (bron: Overwerk 3/2003,p.198-201)
  • De taakverdeling binnen het gezin blijft dan ook grotendeels traditioneel. Voltijdswerkende vrouwen besteden gemiddeld 7.5 uur meer aan zorgabeid (huishouden en opvoeding van de kinderen) dan voltijdswerkende mannen. Dezen besteden dan weer 4 uur aan betaalde arbeid dan de vrouwen. De totale werklast (arbeid+zorg) van de voltijdswerkende vrouwen is dus gemiddeld 3u30' hoger dan die van voltijdswerkende mannen. (Glorieux e.a, 2006)
  • Vooral de tijdsdruk brengt de combinatie arbeid-zorg onder spanning. Hoe meer kinderen er in het gezin aanwezig zijn, hoe hoger de tijdsdruk wordt. Vrouwelijke tweeverdieners met kinderen ervaren de hoogste tijdsdruk. (Glorieux e.a, 2006)

Om de combinatie arbeid -zorg te verlichten moeten er dus gewerkt worden aan

  • de tijdsdruk: ingrijpen in de tijd die besteed wordt aan arbeid en zorg (flexibele arbeidsuren, verlofregelingen, uitbesteden van huishoudelijke taken,kinderopvang...)
  • herverdeling van de arbeid: mannen kansen geven om meer zorgtaken op zich te nemen (vaderschapsverlof, ouderschapsverlofverdelingen,....)

 Oorzaken

Historisch gegroeid

De nieuwe verhoudingen tussen arbeid en privéleven zijn het gevolg van een aantal historische veranderingen:de overgang van kostwinnersmodel naar tweeverdienersmodel, de contraceptieve revolutie, de gelijke kansenrevolutie, de overgang van industriële naar diensteneconomie en tenslotte het toegenomen belang van waarden, houdingen en persoonlijke preferenties in het bepalen van de levensstijl.

Gezinskenmerken

  • De gezinssamenstelling speelt uiteraard de grootste rol bij een verstoorde relatie tussen arbeid en zorg: hoe meer thuiswonende kinderen, hoe hoger de druk.
  • Eenoudergezinnen hebben het het moeilijkst om de verschillende levenssferen evenwichtig te combineren.
  • Ook andere gezinskenmerken spelen een rol: het gezinsinkomen (kan men taken uitbesteden of niet?), de woonomgeving (afstand tot werk/school/kinderopvang/boodschappen) en familiaal of- sociaal netwerk (bijspringen in kinderopvang, huishouden)

Werkkenmerken

Een aantal factoren wegen hier door:

  • Het aantal uren die men wenst te werken tegenover de uren die men effectief werkt.
  • De manier waarop de werktijd gestructureerd is: regelmatige uren of variabel uurrooster, glijdende uren, ploegenarbeid, nachtwerk, weekendwerk.
  • De tijd die men besteed aan woon-werkverkeer
  • werkgerelateerde verplaatsingen die de normale werkuren overstijgen: verblijf in buitenland, ...
  • Werkdruk  en autonomie: hoe hoger de werkdruk, hoe meer problemen men ervaart. Hoe meer autonomie men krijgt om problemen het hoofd te bieden, hoe beter men dit kan inpassen in privéleven.

Maatschappelijke context

Tenslotte speelt ook de samenleving waarin men leeft een rol in arbeid-privé conflict:

  • Beleid van de overheid: is het overheidsbeleid gericht op ondersteuning van tweeverdieners zoals bijvoorbeeld in Zweden, dan krijg je veel werkende vrouwen. Is het beleid eerder gericht op grote gezinnen, krijg je veel thuisblijvende vrouwen. Frankrijk is hier een voorbeeld van. Overheden kunnen tussenkomen via gesubsidieerde kinderopvang, reglementeringen voor loopbaanonderbrekingen,...
  • Welvaartspeil van de samenleving:in armere landen is de organisatie van gesubsidieerde kinderopvang en dergelijke vanzelfsprekend niet de eerste prioriteit van het beleid.
  • Heersende waarden en normen: hoe denkt men over de rollen van vrouwen en mannen, opvoeding van de kinderen, persoonlijke ontwikkeling,....

Vrouwen

Dat het vooral vrouwen zijn die de extra werklast bij een verstoorde arbeid-privé relatie heeft te maken met een aantal factoren:

  • historisch gegroeide waarden en normen: bij het kostwinnersmodel nam de vrouw de opvoeding van de kinderen en het huishouden op zich. Nu is het vanzelfsprekend dat vrouwen deelnemen aan de arbeidsmarkt, maar de attitudes tegenover kinderzorg en huishouden zijn vrij traditioneel gebleven
  • loonkloof: vrouwen verdienen gemiddeld minder dan mannen, dus is het meestal de vrouw die een stap terug zet in haar loopbaan.
  • maternal gatekeeping: vrouwen zorgen er soms (onbewust) zelf voor dat mannen zich minder bekwamen in huishoudelijke taken (omdat ze het 'zelf sneller kunnen', om de eigen identiteit als onvervangbare moeder te bewaren,...)
  • settelen in taakverdeling na zwangerschapsverlof. Na de bevalling hebben vrouwen recht op 15 weken zwangerschapsverlof. Veel meer vrouwen dan mannen nemen ouderschapsverlof op. Tijdens deze periode ontstaat een taakverdeling die zich vaak gewoon doorzet als de vrouw terug gaat werken.

 Oplossingen

Om de combinatie arbeid-privé evenwichtig te laten verlopen kan je ingrijpen in je privéleven of in je arbeid. Organisaties kunnen hiervoor voorzieningen aanbieden die idealiter door het beleid ondersteund worden.

 Persoonlijke keuzes 

Ingrijpen in privéleven

  • gezinssamenstelling eenvoudig houden: de keuze voor geen of minder kinderen
  • uitstel van de kinderwens: vrouwen die een carrière beogen stellen hun kinderwens vaak uit. Soms leidt dit uitstel tot afstel.
  • huishoudelijke arbeid uitbesteden
  • vrijetijdsactiviteiten beperken
  • sociaal en familiaal netwerk inzetten

Ingrijpen in arbeid

  • werktijdverkortingen: ouderschapsverlof, tijdskrediet, keuze voor bepaalde sector, beroep of functie
  • deeltijdswerken:verschillende formules zijn mogelijk: minder uren per dag, deeltijds op maandbasis (vb. week wel week niet werken bij co-ouderschap), deeltijds op jaarbasis (voltijds tijdens het jaar, niet werken tijdens schoolvakanties)
  • tijdskrediet: tijdelijk geheel of gedeeltelijk onderbreken met behoud van rechten met betrekking tot de uitgeoefende job
  • bewuste keuze voor een bepaalde sector, functie of beroep omwille van de mogelijkheden  tot evenwichtige combinatie arbeid-zorg (de ondersteuningsvoorzieningen, voorspelbaarheid van de uren,... ) Een voorbeeld: voltijds werken in de publieke sector betekent 7 uur minder per week dan voltijds in de privé.

 Voorzieningen van bedrijven of organisaties

Organisaties kunnen een aantal voorzieningen treffen die hun werknemers toelaten om hun arbeid en hun privéleven beter op elkaar af te stemmen. Er kan ingegrepen worden op verschillende vlakken: de werktijdregelingen, de werkorganisatie, de verlofregelingen en tenslotte kan ook het aanbieden van bepaalde diensten een extra steun betekenen.

Voorzieningen ivm werktijdregelingen

Deeltijdswerk

Via de verschillende formules van deeltijdswerk kan gezocht worden naar een formule die zowel de organisatie als de werknemer goed uitkomen. Bij deeltijdswerk op jaarbasis bijvoorbeeld, kunnen goedkopere jobstudenten ingezet worden tijdens de schoolvakanties.
Deeltijdswerk biedt echter geen oplossing voor iedereen: de werkuren kunnen slecht vallen of te variabel zijn. Ook het loonverlies is voor velen een drempel.

Flexibele uren

Glijdende uren voor aankomst en vertrek kunnen voor heel wat werknemers de druk verlichten. Ook een soepele regeling voor overuren kan voor de nodige speling zorgen. In sommige organisaties kan dit gecombineerd worden met thuiswerk. Werknemers kunnen bijvoorbeeld op tijd stoppen om de kinderen van school af te halen en 's avonds nog een paar uur doorwerken. 

Voorzieningen ivm werkorganisatie: telewerk of thuiswerk

De voordelen van telewerk (vanuit een sattelietkantoor) of thuiswerk zijn duidelijk: er is tijdswinst door het beperken van woon-werkverkeer. Het vermijden van file- of pendelleed zorgt ervoor dat de werknemers minder gestresseerd aan hun werkdag kunnen beginnen. Het werken in een vertrouwde omgeving zorgt bij thuiswerkers voor een verhoogde concentratie en productiviteit. Nadelen zijn dan weer het verlies aan contact met de collega's en een minder duidelijke scheiding tussen arbeid en privé.
Om het thuiswerk vlotter te laten verlopen voorzien sommige organisaties de nodige ondersteuning: computer, internetaansluiting, telefoonverbinding,... 

Verlofregelingen

Ook hier zijn verschillende formules mogelijk:

  • vrijheid van opname van wettelijke vakantiedagen
  • toelaten van tijdelijke vermindering van werkuren zonder specifieke reden (tijdskrediet, verlof zonder wedde, loopbaanonderbreking) zonder verlies van arbeidsrechten
  • ouderschapsverlof, zorgverlof, educatief verlof, sociaal verlof

Verlofregelingen zijn echter niet voor iedereen toegankelijk. Financieel zijn ze een zware last. Vooral Eenoudergezinnen kunnen er vaak geen gebruik maken. Bovendien zijn er meestal voorwaarden aan verbonden en kunnen ze een hypotheek op de latere loopbaan leggen: verlies aan ervaring, promotiekansen,....

Diensten en voorzieningen

Combinatie arbeid -zorg kan door de organisaties vooruit geholpen worden door het aanbieden van een aantal diensten zoals het organiseren van kinderopvang of zomeropvang binnen het bedrijf, opvang voor zieke kinderen, strijkdienst, boodschappendienst, pendeldienst,....

Voordelen voor de organisatie

De voordelen van een gezinsvriendelijk beleid zijn vanzelfsprekend voor de werknemers, maar ook de organisatie zelf kan erbij winnen:

  • Verhoogde productiviteit, minder ziekteverzuim: een gelukkige werknemers is een goede werknemer
  • Snelle respons en maatwerk: flexibiliteit kan ook voor de organisatie een zegen zijn: meer werken op piekmomenten en compensatie opnemen in minder drukke momenten, bijvoorbeeld.
  • Aantrekken en behouden van talent: Door de enorme stijging van vrouwen op de arbeidsmarkt en het toenemend aantal tweeverdienersgezinnen is de vraag naar aangepaste maatregelen erg groot. Gezinsvriendelijke bedrijven kennen een minder groot personeelsverloop.
  • Imago van de organisatie: Ook klanten of doelgroepen kunnen zich aangesproken voelen door een gezinsvriendelijk imago. Vooruitstrevende maatregelen kunnen voor een grotere naambekendheid zorgen.

 Ondersteuning van het beleid

Het overheidsbeleid kan inspelen op de noden in verband met arbeid en zorg met aangepaste maatregelingen die de mogelijkheden van organisaties en/of individuen ondersteunen. Het organiseren van gesubsidieerde kinderopvang bijvoorbeeld kan vooral voor lage inkomens en Eenoudergezinnen het verschil tussen werk en werkeloosheid betekenen. Wettelijke omkadering en uitkeringen voor systemen van verlof of tijdskrediet zijn een extra stimulans voor organisatie en werknemer. Ook bij de herverdeling van de zorgarbeid kan het beleid een rol spelen. Ouderschapsverlof zonder loonverlies zou ervoor kunnen zorgen dat niet alleen diegenene die het minst verdient (vaak de vrouw) een stap terugzet uit de arbeidsmarkt. Een verplichte verdeling van het ouderschapsverlof tussen beide ouders kan hier ook een rol in spelen. 

overzicht

 Arbeid -Zorg in de RoSa-bibliotheek:

Aanraders uit de RoSa bibliotheek 

Cover Verdeeld tussen arbeid en gezinCover Women who opt out

 

Zoek over arbeid-zorg in de online catalogus van de RoSa bibliotheek 

Nog meer relevante publicaties over de combinatie arbeid en zorg kan je gratis ontlenen in de RoSa bibliotheek. De bibliotheekcatalogus kan je online doorzoeken. Volgende trefwoorden zijn hier alvast relevant:

Noot: een aantal van bovenstaande publicaties kan je online terugvinden:

genderjaarboek 2008. MV united. Mobiliteit op de arbeidsmarkt, 2008

Genderjaarboek 2007, MV united in cijfers, 2007

Lessen voor een Belgisch tijdsbeleid. Een analyse van Europese initiatieven rond tijdsordening - pdf (4.9 MB)Glorieux I, Heyman en Moens, Onderzoeksgroep TOR, 2007.
Publicaties over arbeid-zorg van steunpunt WSE
Promoting solidarity between generations - pdf, Commission of European communities, 2007.
Het combinatiemodel in Vlaamse Organisaties - pdf (1.3 MB) W. Van Dongen, 2004
Organisatie in bedrijf. Een overzicht van de eerste resultaten van het PASO Flanders onderzoek - pdf (1.2 MB), steunpunt WAV , 2003.

illustraties: www.annetaintor.com