Water

   Feiten en cijfers
   Mijlpalen
   RoSa's aanraders

Energie

   Herbebossing
   RoSa's aanraders

                            Natuurlijke Hulpbronnen

bron afbeelding: SITEREM.

Wat is het probleem?

Door de taakverdeling tussen mannen en vrouwen wereldwijd spelen vrouwen een sleutelrol in de voedsel-, water- en brandstofvoorziening van hun gemeenschap. Tot 90% van het voedsel voor de arme plattelandsbevolking in het Zuiden komt van kleinschalige landbouw van vrouwen. Dus zijn het vooral de vrouwen die afhankelijk zijn van de beschikbaarheid van natuurlijke hulpbronnen: water, brandhout, landbouwgrond, grasland, visgronden. Bij verstoring van ecosystemen en klimaatverandering worden zij dan ook extra hard getroffen.

Door hun specifieke taken hebben vrouwen een unieke kennis van ecosystemen en natuurlijke hulpbronnen verworven. Vrouwen hebben over het algemeen andere inzichten, prioriteiten en eisen ten aanzien van het gebruik en beheer van natuurlijke hulpbronnen. Vrouwen zijn innovatief en creatief in het bedenken van duurzame oplossingen juist omdat de voedsel-, water- en energievoorziening in veel gevallen 'hun probleem' is, omdat zij ervaring hebben op dat gebied. Vrouwen moeten dan ook actief betrokken worden bij het uittekenen van ontwikkelingsprojecten. Hun stem is niet alleen essentieel voor het welslagen van het project zelf, maar ook voor de gendergelijkheid op zich, voor het behalen van millenniumdoelstelling 7 en voor duurzame ontwikkeling in het algemeen.

De rol van de vrouw

Het zijn vrouwen zoals Vandana Shiva en Wangari Maathai die de milieubeweging op gang trokken. Vrouwen uit landen in ontwikkeling hebben als eersten geprotesteerd tegen de aanslag op de natuurlijke rijkdommen van hun regio's. Nieuwe initiatieven voor duurzame ontwikkeling kwamen van vrouwen. Toch zijn vrouwen minder vertegenwoordigd in politieke structuren en krijgen ze minder makkelijk een forum in de media dan mannen.

Elinor Olstrom, professor economie aan de universiteit van Indiana (V.S.) kreeg op 12 oktober 2009 de Prijs voor Economie van de Koninklijke Zweedse Academie voor Wetenschappen voor haar werk rond duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen. Olstrom stelt vast dat natuurlijke rijkdommen duurzaam beheerd kunnen worden buiten de geprivatiseerde markt om en zonder overheidsingrijpen. Gebruikersgroepen ontwikkelen eigen efficiënte besluitvormingsprocessen.   

Water

Water is een van de belangrijkste natuurlijke hulpbronnen. Daarom is een duurzaam gebruik van water zo belangrijk. Duurzaam waterverbruik bewaart bodemkwaliteit, biodiversiteit en ecosystemen en beschermt tegen de gevolgen van de klimaatverandering.

Vrouwen en meisjes zijn de "waterhalers" van de wereld. Het is hun taak om te voorzien in de waterbehoefte van familie en dorpsgemeenschap. Als rivieren en waterputten opdrogen wordt hun werklast zwaarder voor eenzelfde opbrengst, aangezien ze vaak langer onderweg zijn en zich vaak naar minder toegankelijke of veilige gebieden moeten verplaatsen voor eenzelfde hoeveelheid water.

Door de ongelijke positie van vrouwen tegenover mannen hebben vrouwen minder inspraak en controle over water en bodem. Het bezit van grond betekent vaak toegang tot water. De meerderheid van de vrouwen wereldwijd wordt achtergesteld bij erfenissen, bezit en beheer van eigendommen. In Namibië hebben 42% van de weduwen hun veestapel verloren na het overlijden van hun man, omdat ze niet kunnen erven. Deze discriminatie zit vaak ingebakken in lokale wetgeving, gewoonterecht en religieuze voorschriften. Minder dan 1 op 10 plattelandsvrouwen in India, Nepal en Thailand bezit land (bron: Commissie Vrouwen en Ontwikkeling 2008 - pdf).  

womenwaterburden2013Doordat vrouwen zelden landeigenaar zijn, worden ze niet geraadpleegd bij de organisatie van watervoorziening en afvalwater. Aangezien vrouwen geen eigendomsakte kunnen voorleggen komen ze ook niet in aanmerking voor leningen of technische ondersteuning. Door hun tweederangspositie kunnen vrouwen onvoldoende druk uitoefenen om hun rechten op te eisen of om te onderhandelen over werklast en taakverdeling.

Ontwikkelingsbeleid ziet vrouwen nog te vaak eerder als slachtoffers dan als experts. Vrouwen worden zelden actief betrokken bij hulpprogramma's voor watervoorziening en sanitaire projecten. Omdat te weinig vrouwen deelnemen aan de besluitvorming gaat waardevolle kennis en ervaring verloren. Het gevolg is dat het waterbeleid en goed bedoelde hulpprogramma’s mislukken.

Vrouwenorganisaties zoals Gender and Water Alliance spelen een belangrijke rol in het groeiend besef dat er een verband is tussen genderongelijkheid en waterbeheer. Het is bewezen dat hulpprogramma's betere resultaten opleveren wanneer vrouwen erbij betrokken worden.

bron grafiek: 2012 Millennium Development Goals Report, p. 54.

Feiten en cijfers over water

  • Het gemiddelde waterverbruik per persoon per dag in de V.S. bedraagt 585 liter, West-Europese landen  varieert het tussen 150 en 385 liter, India verbruikt gemiddeld 145 liter per persoon per dag en China 85 liter. Het ergste is het gesteld in Mozambique (5 liter), Haïti, Oeganda en Rwanda (15 liter), gevolgd door Ethiopië, Niger, Burkina Faso, Papoea Nieuw Guinea en Cambodja (25 liter).

  • De waterarmoedegrens is vastgesteld op 50 liter per persoon per dag.
  • Gemiddeld stapt een vrouw of meisje in een ontwikkelingsland 10 kilometer per dag voor 20 liter water. De afstand tot waterbronnen is van grote invloed op de aanwezigheid op school van meisjes. De taak van water halen is de belangrijkste oorzaak van hun lagere scholing.

  • Jaarlijks zouden 2 tot 3 miljard werkdagen verloren gaan aan water halen. Meestal gaat het om vrouwen die deze werkdagen op zich nemen. Deze taak weerhoudt dus ook volwassen vrouwen ervan andere (economische) activiteiten op te starten.
  • Door gebrek aan afgeschermde toiletten komt 10% van de Afrikaanse meisjes niet naar school; vanaf de menstruatieleeftijd haken veel meisjes volledig af.

  • Het gebrek aan kwaliteitsvol water en sanitair is ’s werelds grootste oorzaak van ziekte. 80% van de ziektegevallen wereldwijd zou te wijten zijn aan een gebrek aan zuiver water, goede sanitatie en hygiëne. Dagelijks sterven gemiddeld 30.000 mensen ten gevolge van een gebrek aan zuiver water.

  • Ruim 60% van de wereldbevolking (1 miljard mensen) heeft geen toegang tot een of andere installatie die zuiver water aanvoert: een kraan, een geboorde waterput, ... en 2,6 miljard mensen beschikt niet over enige vorm van sanitair :gesloten riolering, afgeschermde latrine, ... .

  • Ongeveer 70% van de blinden in de wereld zijn vrouwen. Die blindheid wordt vaak veroorzaakt door trachoma, een besmettelijke ooginfectie, als gevolg van gebrek aan zuiver water, riolering en hygiëne.

  • Vrouwen zijn de belangrijkste verzorgers in de gezinnen. Zij zorgen voor familieleden die ziek zijn door gebrek aan zuiver water. Zij nemen de verantwoordelijkheid voor de hygiëne, lichaamsverzorging en de zindelijkheidstraining van hun kinderen. Het gebrek aan veilig water maakt huishoudwerk voor vrouwen nog lastiger en ingewikkelder.

  • Zwangerschap en bevalling zijn riskanter wanneer je niet over zuiver water en sanitair beschikt.

  • Bij gebrek aan sanitaire voorzieningen zijn het de vrouwen die in hun waardigheid aangetast worden als gevolg van sociale conventies over vrouwelijke intimiteit. Vrouwen in sloppenwijken moeten wachten tot het donker is om naar het toilet te gaan, vrouwen op het platteland moeten zich ver verwijderen van de anderen. Daardoor lopen ze gevaar om lastig gevallen te worden en verkracht te worden.

Internationale mijlpalen

Sedert het laatste decennium van de vorige eeuw groeit het besef dat er een verband is tussen gender en waterbeheer. Enkele mijlpalen:

Bronnen

Meer weten

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

seed sovereignitywaterislifepractisingnatural resource managmentsustainabilityeco-sufficiency

 

 

 

  • Gender, nutrition, and the human right to adequate food: toward an inclusive framework / Anne C. Bellows (e.a.), 2016 - RoSa ex.nr.: M/0506 - Nieuw!
  • Seed Sovereignty, Food Security: Women in the Vanguard of the Fight against GMOs and Corporate Agriculture / Vandana Shiva, 2016 - RoSa ex.nr.: FII a/1139
  • Water is Life. Women's human rights in national and local water governance in Southern and Eastern Africa / Anne Hellum (e.a.), 2015 - RoSa ex.nr.: FII c/0203 - nieuw!
  • Practising feminist political ecologies: moving beyond the 'green economy' / Wendy Harcourt & Ingrid L. Nelson, 2015 - RoSa ex.nr.: M/0493
  • Gender and Food Security. Towards gender-just food and nutrition security. Overview report / Alexandra Spieldoch (e.a) voor BRIDGE, Institute of Development Studies, 2014 - RoSa ex.nr.: dd/001129
  • Gender and natural resource management: livelihoods, mobility and interventions / Bernadette P. Resurreccion & Rebecca Elmhirs, 2013 - RoSa ex.nr.: FII o/0032
  • Gender and sustainability. Lessons from Asia and Latin America / María Luz Cruz-Torres & Pamela McElwee, 2012 - RoSa ex.nr.: FII o/0031
  • Eco-Sufficiency & Global Justice: women write political ecologie / Ariel Salleh, 2009 - RoSa ex.nr.: M/0373
  • Gender, water and development / ed.: Anne Coles & Tina Wallace, 2005 - RoSa ex.nr.: M/0319
  • Water and women in past, present and future / Zdenka Kalnicá, 2007 - RoSa ex.nr.: M/0359
  • Natural resources management and gender: a global source book / Sarah Cummings, Henk Van Dam & Minke Valk, 2002 - RoSa ex.nr.: V2/0188

Zoek in de RoSa online catalogus onder de trefwoorden: WATER, DUURZAME ONTWIKKELING, ONTWIKKELINGSLANDEN, ONTWIKKELINGSBELEID, EMPOWERMENT, LANDBEZIT, MILIEU en/of CIJFERMATERIAAL.

Energie

Landen in ontwikkeling zijn vooral aangewezen op natuurlijke energiebronnen. Bij benadering 70% van de energie in het Zuiden komt van hout. In Sub-Sahara Afrika heeft slechts 5% van de woningen elektriciteit.

Energie is geen genderneutrale materie. Vrouwen zijn verantwoordelijk voor de energievoorziening van familie en gemeenschap. De negatieve impact van een tekort aan natuurlijke energiebronnen zoals brandhout - bijvoorbeeld als gevolg van industriële houtkap - is onevenredig groot voor de vrouwen. 

Die gegevens worden meestal over het hoofd gezien bij het uittekenen van energieprojecten. Een actieve betrokkenheid van vrouwen aan projecten voor energievoorziening in landen in ontwikkeling is nochtans cruciaal. Vrouwen zijn dagelijks met de energievoorziening bezig. Zij kennen de praktische moeilijkheden en concrete ergernissen.

bron foto: Energia.org

Meer weten:

Gender and Sustainable Energy Network

Herbebossing

De Keniaanse milieuactiviste en feministe Wangari Maathai richtte in 1977 The Green Belt Movement op (de groene gordel), een ngo gevestigd in Nairobi (Kenia). Die beweging was één van de eerste die de link legde tussen gender en het beheer van natuurlijke rijkdommen. Met de Groene Gordel-beweging combineerde Maathai empowerment van de Keniaanse vrouw, ecotoerisme en duurzame economie. Wangari Maathai sloot een overeenkomst met de Wereldbank om Kenia te herbebossen en zo de CO2-uitstoot terug te dringen. Ze organiseerde vanaf 1977 boomplantacties samen met plattelandsvrouwen. Sinds 1977 werden in Kenia ruim dertig miljoen bomen geplant door zo'n vijftigduizend vrouwen. Die vrouwen krijgen ook een opleiding bosbouw, boomkwekerij, akkerbouw, bijenteelt, enz. De acties garanderen duizenden vrouwen betaald werk en voedselsoevereiniteit, gaan ontbossing en bodemerosie tegen en neutraliseren de broeikasgassen. Niet alleen vrouwen, maar ook hun gemeenschap wordt gemobiliseerd om het ecosysteem te herstellen en verdere milieuschade te voorkomen. 

Wangari Maathai was voorstander van een overkoepelende benadering van duurzame ontwikkeling. Ze richtte zich tegelijk op milieubehoud, maatschappelijke ontwikkeling en competentietraining. In 2004 kreeg ze de Nobelprijs voor de Vrede, als eerste Afrikaanse vrouw en als eerste milieu-activiste. Ze overleed aan kanker op 25 september 2011. Ze werd 71 jaar.

wangari-section-banner

 

 

 

 

 

Meer over Wangari Maathai in de RoSa bibliotheek.

Bron afbeelding: The Green Belt Movement

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

forestsThe Womanist Ideagender & green governance

  • Gender and Forests. Climate Change, Tenure, Value Chains and Emerging Issues / Carol J. Pierce Colfer (e.a.), 2016 - RoSa ex.nr.: M/0505
  • The Womanist Idea / Layli Maparyan, 2012 - RoSa ex.nr.: FII p/0608
  • Gender and green governance: the political economy of women's presence within and beyond community forestry / Bina Agarwal, 2010 - RoSa ex.nr.: FIIIg/0030
  • Unbowed: a memoir. / Wangari Muta Maathai, 2007 - RoSa ex.nr.: S/0498
  • Wangari Maathai, Nobelprijs voor de Vrede 2004. / Stefan Ehlert & Klaus Töpfer, 2005 - RoSa ex.nr.: T/0825
  • The equitable forest: diversity, community, and resource management. / Warol J. Pierce Colfer, 2004 - RoSa ex.nr.: FIIb/0958