Klimaatverandering

   Ecologische voetafdruk
   Duurzaam produceren en consumeren
   Klimaatconferenties

Ecofeminisme

   Sociaal-politieke beweging
   Vandana Shiva 

Klimaatverandering

De menselijke activiteit heeft een grote impact op milieu en klimaatverandering. Dit is vooral te wijten aan de huidige, weinig duurzame productie- en consumptiepatronen in geïndustrialiseerde landen. Die impact is echter verschillend voor mannen en vrouwen. Uit onderzoek blijkt dat vrouwen er wereldwijd een duurzamere levensstijl op na houden dan mannen. Ze laten een kleinere ecologische voetafdruk na en veroorzaken minder klimaatverandering. Dat ligt in hoofdzaak aan de ongelijkheid tussen vrouwen en mannen.

Ecologische voetafdruk

Eerst enkele basistermen. De biowetenschap ecologie bestudeert de onderlinge wisselwerking tussen planten of dieren en hun milieu en tussen de soorten onder elkaar. Sociale ecologie bestudeert de impact van menselijke activiteit op het milieu.

Het begrip ecologie raakte wereldwijd ingeburgerd dankzij de Amerikaanse biologe en milieuactiviste Rachel Carson met haar boek Silent Spring (1962), een baanbrekend werk over de milieuproblematiek. 

Natuurlijke rijkdommen, ecosystemen, biodiversiteit, water, schone lucht,... zijn ons ecologische kapitaal. Productie- en consumptiepatronen in de geïndustrialiseerde landen zijn er verantwoordelijk voor dat het ecologische kapitaal van de aarde in een snel tempo opgebruikt wordt. Dat is onverantwoord tegenover toekomstige generaties. De gevolgen van niet-duurzame productie en consumptie zijn niet fraai: klimaatverandering, natuurrampen, milieuvervuiling, verdwijnen van biodiversiteit. Het Noorden haalt zijn rijkdom uit exploitatie van arbeidskrachten en natuurlijke hulpbronnen in het Zuiden. Vandaar het begrip ecologische schuld.  

Het begrip ecologische voetafdruk geeft aan hoeveel aardoppervlakte nodig is om alles te produceren en om alle afval te verwerken voor het aanhouden van de leefwijze van een persoon of een groep. Vrouwen hebben een kleinere ecologische voetafdruk dan mannen. Door een duurzamer manier van consumeren verbruiken vrouwen minder natuurlijke rijkdommen en hebben ze minder impact op milieu en klimaat. Dat vrouwen duurzamer consumeren dan mannen komt voort uit de ongelijkheid tussen de seksen. Er is een onevenwicht in machtsverhoudingen en bezit. Al die ongelijkheden hebben gevolgen voor het milieu. We staan dus voor een dubbele uitdaging : een genderneutrale maatschappij uitbouwen en een identieke duurzame levensstijl voor iedereen aanhouden.

Ecologische voetafdruk voor de klas:

Duurzaam produceren en consumeren

Hoewel consumptie in de geïndustrialiseerde landen afhangt van inkomen, sociale omgeving en modetrends, blijkt gender ook een belangrijke factor. Mannen gebruiken in verhouding meer transport, meer stroom, meer technologie en dragen zo bij tot meer klimaatverandering. Mannen hebben vaak nog steeds de best betaalde jobs en dus meer geld om te consumeren. Ze houden zich minder bezig met zorg voor anderen (kinderen, ouderen, ...) en hebben dus meer vrije tijd. Meer mannen dan vrouwen hebben daarnaast ook milieuvervuilende hobby's (technologie, auto's). Naar schatting nemen vrouwen 80% van de aankoopbeslissingen, terwijl mannen 80% van het huishoudbudget uitgeven. Vrouwen zijn verantwoordelijk voor aankopen van voedsel, kleding, hygiëne en medische zorg. Mannen besteden meer aan restaurants, transport en sport. Meisjes tonen zich over het algemeen meer bezorgd over het milieu dan jongens en voelen zich op jongere leeftijd (15 jaar) verantwoordelijk voor duurzame ontwikkeling.

In landen in ontwikkeling hebben veel vrouwen geen inkomen uit werk, hoewel ze in werkelijkheid harder werken dan de mannen. Ze zijn verantwoordelijk voor de energie- en watervoorziening, de voedselproductie en de kinderzorg. Voor hun takenpakket beschikken vrouwen zelden over machines of elektriciteit. Doordat hun werk zich situeert rond de woning, verplaatsen vrouwen zich meer te voet dan met gemotoriseerd transport. Het energieverbruik is bijgevolg dus meestal lager voor het werk dat vrouwen doen.

Bronnen:

Meer weten:

Klimaatconferenties

In 1992 kwam op de Earth Summit in Rio de Janeiro een raamverdrag tot stand dat gekend zou worden als het Klimaatverdrag of voluit: United Nations Framework Convention on Climate Change - UNFCCC). Doel van dit verdrag is om de emissies van broeikasgassen te reduceren en daarmee ongewenste gevolgen van klimaatverandering te voorkomen. Op dit moment hebben 192 landen het verdrag, dat in 1994 in werking trad, geratificeerd. Jaarlijks komen delegaties van deze landen bijeen op de zogenaamde Conference Of the Parties (COP's) om (uitgebleven) vooruitgang te evalueren en nieuwe streefdoelen en engagementen voor te stellen en/of vast te leggen. 

2009

Op de klimaatconferentie van 6 oktober 2009 in Bangkok (COP-15) gaf ECO, een groepering van niet-gouvernementele milieuorganisaties, vijf goede redenen waarom de nadruk moet liggen op gendergelijkheid in de finale tekst van de klimaatovereenkomst van Kopenhagen (december 2009), namelijk: 

  1. Vrouwen spelen een sleutelrol in water-, voedsel- en brandstofvoorziening van hun gemeenschap. Daardoor hebben vrouwen geleerd om vindingrijk te zijn bij schaarste en milieuschade.
  2. Vrouwen zijn voortrekkers in de aanpak van de kwalijke gevolgen van klimaatverandering. 
  3. Vrouwen worden extra hard getroffen door klimaatverandering door armoede en gebrek aan medische en andere hulp. Slachtoffers van natuurrampen zijn in meerderheid vrouwen
  4. Van alle juridisch bindende overeenkomsten die tot stand kwamen na de wereldtop van 1992 is de United Nations Framework Convention on Climate Change (Kyoto protocol) de enige die geen genderinvalshoek bevat.
  5. Vrouwen worden niet evenredig vertegenwoordigd op de VN klimaatconferenties (slechts 12% in 2007)

Lees het volledige artikel in de ECO-nieuwsbrief - pdf

2012

In 2012 was het de beurt aan Doha om het kader te voorzien voor COP-18. De belangrijkste verwezenlijking die deze bijeenkomst teweegbracht, was de verlening van het engagement aangegaan met het Kyoto-protocol. Dit protocol werd met een periode van 8 jaar verlengd, beginnende in 2013. Binnen dit ruimere kader werd een belangrijke en vooruitstrevende belofte gemaakt om 'Het genderevenwicht en de participatie van vrouwen binnen het UNFCC (United Nations Framework Convention on Climate Change) alsook binnen de vertegenwoordiging van de deelnemende partijen te vrijwaren'. Deze belofte noemt men ook wel 'Doha Miracle' en vormt een eerste stap in de richting van een meer gender sensitiefklimaatbeleid. Naast dit initiatief werd ook de afspraak gemaakt om gendermainstreaming verder te verspreiden en ondersteunen en werd de belangrijke rol die vrouwen spelen in het zoeken naar oplossingen voor de klimaatsveranderingen nog eens extra in de verf gezet. In het kader hiervan richtte het UNFCC het 'Women for Results'-team op dat bewustheid creeërt over door vrouwen opgestarte projecten die de klimaatsveranderingen trachten aan te pakken. 

momentumforchangeBekijk zeker ook eens het filmpje van de UNFCC Momentum for Change: Women for Results.

Benieuwd naar de volledige stand van zaken na afloop van de Klimaatconferentie van Doha (Qatar) in 2012? UN Women zette een aantal zaken op een rijtje.

2013

COP-19 in Warshau, Polen: de 'Gender COP'? Inzake het algemene klimaatsbeleid werd COP-19 niet als een compleet succes beschouwd. Heel wat kritiek werd geuit op de manier van werken alsook het gebrek aan concrete uitkomsten en doelstellingen. Wat de focus op de rol van vrouwen binnen COP-19 betreft, valt echter best wel wat positiefs te vertellen. Lees er meer over in RoSa's hete hangijzer: 'Vrouwen & klimaat: verslag van COP-19'.

2014

COP-20 vond plaats in Lima, Peru. Daar werd het besluit 18/CP.20 aangenomen, dat de uitvoering van besluit 23/CP.18 dient te vergemakkelijken. Deze beslissing moet het genderevenwicht bevorderen & vertrekt vanuit de informatie die voortkwam uit de in-sessie workshop over "Gender, klimaatverandering en het UNFCCC", gehouden op 12 november 2013 op COP-19 een jaar eerder in Warschau, Polen. Zie voor meer informatie het document dat werd opgesteld na die in-sessie workshop: FCCC/SBI/2013/L.16.

Volgens paragraaf 11 en 13 van besluit 18/CP.20, zal "het secretariaat een in-sessie workshop over gender-responsief klimaatbeleid organiseren met een focus op mitigatie actie & technologische ontwikkeling en overdracht op de tweeënveertigste zitting van de SBI (Subsidary Body for Implementation) in juni 2015, rekening houdend met de opmerkingen van partijen en toegelaten waarnemende organisaties".

2015

Op 8 en 9 juni 2015 vond de beloofde in-sessie workshop over gender-responsief klimaatbeleid met een focus op mitigatie actie & technologische ontwikkelingen en overdracht plaats in Bonn, Duitsland. Alle documenten (agenda, presentaties, besluiten, ...) van deze in sessie-werkgroep kan je downloaden van de website van UNFCC. Er werd na afloop van de in-sessie werkgroep ook een rapport gepubliceerd: FCCC/SBI/2015/12. Ook UN Women publiceerde een rapport (pdf) over de werkgroep & zette ook de aanbevelingen op een rijtje.

Van 30 november tot 12 december 2015 vond de klimaatconferentie, COP-21, plaats in Parijs, Frankrijk. Op 12 december, een dag later dan gepland, werd de eindversie van de concepttekst voor het klimaatakkoord (bekend als het Akkoord van Parijs) gepresenteerd. De grote lijnen gelden als volgt: in het akkoord wordt de bovengrens van 2 graden opwarming ten opzichte van het pre-industriële tijdperk voor het eerst in een juridisch instrument vastgelegd. Bovendien wordt het streven vastgelegd om de opwarming beperkt te houden tot 1,5 graad. Verder moet er nu snel een eind komen aan het gebruik van fossiele brandstoffen, aangezien dit een belangrijke oorzaak is van de overmatige CO2-uitstoot. Het verdrag vereist daarnaast lidstaten om nationale klimaatplannen (National Determined Contributions) op te stellen, die ambitieus moeten zijn en waarvan het ambitieniveau bij ieder nieuw plan moet toenemen. Bovendien werd in het akkoord opgenomen dat van de rijke landen verwacht wordt dat zij ontwikkelingslanden financieel zullen steunen bij het terugbrengen van hun eigen uitstoot. Het akkoord betreft de periode na 2020 en treedt pas in werking na ratificatie door 55 landen, die gezamenlijk meer dan 55% van de broeikasgassen uitstoten. Het staat open ter ondertekening vanaf april 2016. Vanaf 2023 zal er om de vijf jaar een wereldweide evaluatie ("Global Stocktake") plaatsvinden van de uitstoot(vermindering).

Leiders inzake vrouwenrechten deelden & erkenden in Parijs de vooruitstrevendheid van het nieuwe klimaatakkoord, maar onderstreepten ook dat het ondanks dit nieuwe akkoord nog lang zal duren eer het gevecht tegen klimaatsveranderingen waarlijk genderinclusief zal zijn. Inzake schuld aan de klimaatsveranderingen hebben zowel ontwikkelingslanden als de geïndustrialiseerde landen de boot kunnen ontspringen, waardoor er geen directe financiële tegemoetkoming komt aan zij die met de gevolgen te maken krijgen. Velen, waaronder een groot percentage vrouwen, blijven zo zeer kwetsbaar voor armoede als gevolg van de klimaatsveranderingen. Daarnaast was er echter wel het besef dat vrouwen een steeds grotere zeggingschap weten te bemachtigen in de onderhandelingen. Het blijft een 'work in progress', maar de inclusie van vrouwen gebeurt in stijgende lijn en er is hoop dat deze trend zich ook volgend jaar zal doorzetten. Tot slot werd 'gender' meermaals explicietopgenomen in de uiteindelijke tekst van het akkoord; ook dit is een nieuwe stap voorwaarts.

Net als voorgaande jaren werd er ook dit jaar opnieuw een 'Gender Day' georganiseerd. Deze vond plaats op 8 december. Meer informatie over de inhoud & conclusies van die focusdag vind je op de website van UNEP of op de website van The Women's Global Call for Climate Justice.

2016

COP-22, de grote VN klimaatconferentie van 2016 vond plaats in Marrakech, Marroko van 7 tot 18 november. De Conference of the Parties (COP) in Marrakech viel samen met de CMP12 (de twaalfde Meeting of the Parties in het kader van het Kyoto Protocol) en de CMA1 (de eerste samenkomst van de partijen van het Akkoord van Parijs uit 2015). Focus lag er op da analyse van en planning binnen het Akkoord van Parijs.

Tijdens COP-22 werden de vorderingen geanalyseerd inzake doelstellingen rond een genderbalans en de implementatie van een gendergevoelig klimaatbeleid. Er werd ook besloten om het Lima Work Program on Gender (LWPG) voor een extra periode van 3 jaar voort te zetten en te verbeteren. De resultaten van dit programma zullen in 2019 op COP-25 worden beoordeeld.

De te implementeren acties zijn:

  • Opleiding voor afgevaardigden over gender en klimaatverandering
  • Capaciteitsopbouw / onderhandelingsvaardigheden voor afgevaardigden van vrouwen
  • Een reeks workshops in sessie in 2018 en 2019
  • Technische begeleiding op toegangspunten met betrekking tot geslacht over andere organen van het UNFCCC
  • Zowel technische instellingen als partijen verzoeken, evenals het financieel mechanisme, om de communicatie te verbeteren en verslag te doen over de vorderingen die gendergevoelig klimaatbeleid implementeren
  • Waarin wordt verzocht om een genderperspectief te overwegen bij de organisatie van de technische expertbijeenkomsten over mitigatie en aanpassing
  • partijen uitnodigen om een nationaal genderfocal point aan te wijzen en te ondersteunen voor klimaatonderhandelingen, implementatie en monitoring

Om de werkzaamheden van het LWPG te bewerkstelligen, hebben de partijen overeenstemming bereikt over de ontwikkeling van een Gender Action Plan.

2017

binnenkort

Meer lezen:

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

gender and forestspolicyfinancingwomenfrontline

Rachel Carson: Legacy & Challenge

thegentlesubversivet1096

  • Gender and forests: climate change, tenure, value chains and emerging issues / Carol J. Pierce Colfer, 2016 - RoSa ex.nr.: M/0505 - nieuw!
  • Gender and Climate Change: Impacts, Science, Policy / Joane Nagel, 2016 - RoSa ex.nr.: FII o/0046
  • Gender and Climate Chane Financing: Coming out of the Margin / Mariama Williams, 2016 - RoSa ex.nr.: FII o/0044
  • Women at the frontline of climate change: gender risks and hopes / UNEP report, 2011 - RoSa ex.nr.: FII o/0004
  • Rachel Carson: legacy and challenge / Lisa H. Sideris & Kathleen Dean Moore, 2008 - RoSa ex.nr.: M/0354
  • The gentle subversive: Rachel Carson, silent spring, and the rise  of the environmental movement / Mark Hamilton Lytle, 2007 - RoSa ex.nr.:  T/0109
  • Ecologie: quand les femmes comptent / Solange Goma (e.a.), 2002 - RoSa ex.nr.: FIIa/0769

Ecofeminisme

De term ecofeminisme verwijst zowel naar de overlapping tussen vrouwenbewegingen en milieubewegingen van de jaren 1980-90 als naar het wereldbeeld dat stelt dat er een verband is tussen de verloedering van het milieu en de onderdrukking van de vrouw.

Sociaal-politieke beweging

Ecofeminisme als sociaal-politieke beweging ziet parallelle mechanismen aan het werk in genderdiscriminatie en de aanslag op natuur en milieu. Bij de onderdrukking van vrouwen zijn identieke mannelijke attitudes en methodes in het spel als bij de roofbouw op milieu en natuurlijke hulpbronnen. Het patriarchaat is voor ecofeministen de oorzaak van veel wereldproblemen.

Ecofeministen stellen de dualiteit natuur/cultuur in vraag. Ze baseren hun overtuiging op een recente filosofische strekking die de mensheid beschouwt als een integraal deel van het ecologisch systeem. Alle soorten leven vormen één groot harmonieus geheel. Alle leven op aarde, humaan of niet, is gelijkwaardig. De bescherming van natuur en ecosystemen is van het allergrootste belang. Sommige ecofeministen beschouwen de aarde als een levend wezen, dat het overleven van de mens en alle medeschepselen garandeert. Ze hebben ontzag voor de onaantastbaarheid van de aarde. Ze verzetten zich tegen de omzetting ervan in dood materiaal voor industrie en productie van koopwaar.

Het ecofeminisme heeft vertakkingen naar het christenfeminisme - de zorg voor de aarde en de natuur als Gods schepping –, naar de voorchristelijke godinnencultus - de godin aarde als moeder die leven geeft - en naar het dierenrechtenactivisme.

Vandana Shiva

Pionier van het ecofeminisme is de Indiase natuurkundige en schrijfster Vandana Shiva. Deze milieu- en mensenrechtenactiviste wordt vaak genoemd als een van de topdenkers en wereldleiders van de milieubeweging. Ze is bekend voor haar kritiek op de geglobaliseerde agro-industrie en genetisch gemanipuleerde gewassen en voor haar strijd tegen monopolies in de voedseldistributiesector.

Meer over Vandana Shiva

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

seed sovereignitychangingnatureecofem adamsecofeminismrhetoric

 

  • Seed Sovereignty, Food Security: Women in the Vanguard of the Fight against GMOs and Corporate Agriculture / Vandana Shiva, 2016 - RoSa ex.nr.: FII a/1139
  • The Changing Nature of Eco/Feminism. Telling Stories from Clayoquot Sound / Niamh Moore, 2015 - RoSa ex.nr.: FII o/0049 - nieuw!
  • Ecofeminism: feminist intersections with other animals and the earth / Carol J. Adams & Lori Gruen, 2014 - RoSa ex.nr.: FII a/1124
  • Ecofeminism and systems thinking / Anne Stephens, 2013 - RoSa ex.nr.: FII a/1108
  • Ecofeminism and rhetoric: critical perspectives on sex, technology, and discourse / Douglas A. Vakoch, 2011 - RoSa ex.nr.: FII p/0588
  • Staying alive: women, ecology and development / Vandana Shiva, 2010 - RoSa ex.nr.: FII a/1084

ecofeminism

vrouwen die de wereld veranderen

routledge international

    • Ecofeminism: towards integrating the concerns of women, poor people, and nature into development / Jytte Nhanenge, 2010 - RoSa ex.nr.: FII a/1079
    • Gender and climate change: an introduction / Irene Dankelman, 2010 - RoSa ex.nr.: FII o/0001
    • Ecofeminism / Maria Mies & Vandana Shiva, 2005 - RoSa ex.nr.: FII a/0889
    • Vrouwen die de wereld veranderen: gesprekken met Noreena Hertz, Vandana Shiva, Susan George, Naomi Klein en anderen / Jesse Goossens, 2004 - RoSa ex.nr.: T/0807
    • Routledge international encyclopedia of women: global women's issues and knowledge : volume 1 ability-education : globalization / Cheris Kramarae & Dale Spender, 2000 - RoSa ex.nr.: V3/0316 [p. 434 ecofeminism]) 

Meer boeken over ecofeminisme in de RoSa bibliotheek. Opzoeken kan ook onder het trefwoord 'ecologie'.