Hoe universeel zijn genderstereotypen?

Tweedeling man/vrouw 

Sociaal-culturele factoren voor verandering in gendernormen 

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

(Update: 23 maart 2016)

 Hoe universeel zijn genderstereotypen?

Genderstereotypen die vaak universeel lijken of die natuurlijk aanvoelen, blijken te variëren naargelang van tijd en cultuur. Uit cross-cultureel onderzoek blijkt: 

  • Bepaalde genderstereotypen komen zeer vaak voor over verschillende culturen heen: mannen worden gezien als actief, dominant, rationeel, avontuurlijk en worden geassocieerd met werken, leiden,.. terwijl vrouwen geassocieerd worden met zorgzaam, gevoelig, rustig,...zijn.
  • De sterkte en hardnekkigheid van genderstereotypen variëren echter naargelang tijd en cultuur.
  • Sommige samenlevingen benadrukken verschillen tussen mannen en vrouwen meer (bv. Japan, Oostenrijk, Italië, Venezuela) terwijl andere samenlevingen minder belang hechten aan een dergelijke tweedeling (bv. Nederland, Denemarken, Zweden, Noorwegen).
  • Ondanks de vele gelijkenissen in maatschappelijke genderstereotypen wereldwijd, hebben niet alle culturen dezelfde normen over hoe mannen en vrouwen zich moeten gedragen en welke kenmerken zij hebben. Er bestaat geen enkele universele norm voor de invulling van mannelijkheid of vrouwelijkheid en ook binnen samenlevingen zijn evoluties in gendernormen te vinden doorheen de tijd. 

Bron:

 Tweedeling man/vrouw

In de meeste samenlevingen worden slechts twee aparte en elkaar uitsluitende seksecategorieën aanvaard: man en vrouw.  Toch is deze seksetweedeling niet universeel:

Van éénsekse- naar tweeseksenmodel in het Westen

Tot de 17de-18de eeuw werd de grens tussen het mannen- en het vrouwenlichaam niet zo eenduidig getrokken. Vrouwelijke geslachtsorganen werden beschouwd als naar binnen gekeerde versies van hun mannelijke tegenhangers, en mannen, vrouwen en 'hermafrodieten' werden gezien als variaties op eenzelfde geslacht. Vrouwen werden daarbij eerder als ‘mindere mannen’ beschouwd dan als een andere categorie (bv. in de Bijbel: Eva wordt gemaakt uit Adams rib).  Pas vanaf de zeventiende eeuw, door Verlichtingswetenschap en een deterministische visie op biologie, werden ‘mannelijkheid' en ‘vrouwelijkheid' als lichamelijk bepaalde en elkaar uitsluitende categorieën voorgesteld, elk met hun eigen 'natuurlijke' rollen.  Wat buiten deze tweedeling valt, werd nu als 'abnormaal' beschouwd.

Meer:

Meer dan twee seksecategorieën

Sommige samenlevingen gaan uit van drie of meer seksen, elk met specifieke genderrollen. Enkele voorbeelden: De Bugis, een etnische groep in Sulawesi,Indonesië erkent vijf verschillende seksen.
Meer: Sex, Gender and Priests in South Sulawesi -pdf (IIAS)

Five Genders (National Geographic video)

  • Sinds begin 2011 erkent de Nepalese overheid een ‘derde seksecategorie’ bij volkstellingen, voor wie zich noch man noch vrouw voelt. Meer: website Ilga 
  • Een jaar na Bangladesh wordt in India (april 2014) het bestaan van een 'derde geslacht' als wettig beschouwd. De categorie 'hijra' wordt voortaan toegelaten op officiële documenten. Meer: Hijras
  • Veel traditionele Noord-Amerikaanse volkeren (bv. Navajo) hebben een ‘two-spirit’ traditie met een derde gender. Meer: The Berdache Tradition- pdf, W. Williams

Op 1 november 2013 erkende Duitsland als eerste Europese land het derde geslacht. Voor ouders is het mogelijk om pasgeborenen zonder duidelijke geslachtskenmerken te registreren als 'X'. Sinds 1 juli 2014 kunnen transgenders in Nederland het geslacht in hun paspoort gemakkelijker wijzigen. Voorheen moesten zij eerst naar de rechter om hun geboorteakte te laten aanpassen. Nu volstaat een verklaring van een deskundige die moet concluderen dat de betrokkene er definitief van overtuigd is tot het andere geslacht te behoren. In Zweden wordt vanaf april 2015 'het' als geslachtsneutraal persoonlijk voornaamwoord opgenomen in de nieuwe woordenlijst, 

Sedert april 2014 is het ook in Australië toegelaten om een derde geslachtscategorie te kiezen naast man en vrouw. 

Het parlement van Malta heeft de Gender Identity, Gender Expression and Sex Characteristics Act in april 2015 goedgekeurd. Er is geen medische eis meer voor transgenders om op identiteitsdocumenten de genderidentificatie aan te passen. Voortaan zal het ook mogelijk zijn bij de geboorte nog geen geslacht toe te wijzen aan de baby.

Transgender-resolutie 

Transgenders moeten zelf kunnen beslissen of ze zich als 'man', 'vrouw' of 'X' definiëren. Ook is sterilisatie als voorwaarde om van geslacht te veranderen, zoals op dit moment in België nog gebeurt, verboden. Deze afspraken heeft de Raad van Europa met een twee derde meerderheid goedgekeurd.

De 'transgender-resolutie', die op 22 april werd gestemd door de parlementsleden, vraagt om een einde te maken aan alle discriminerende wetgeving die de rechten van transmensen beperkt.

Meer dan 50 genderopties op Facebook

genderoptiesVoortaan kunnen Facebookgebruikers in de Verenigde Staten kiezen uit 58 sekse-opties. Voor de samenstelling van de lijst heeft Facebook samengewerkt met LGBT (Lesbian-Gay-Bisexual-Transgender) actiegroepen.

Meer op de RoSa-website

Meer lezen

Sociaal-culturele factoren voor verandering in gendernormen

Sociaal-culturele factoren die er (mee) voor zorgen dat de invulling van gender varieert in tijd en cultuur: 

  • Globalisering en massacommunicatie, bv. een geglobaliseerd schoonheidsideaal door massamarketing en internet/tv.
  • Veranderende technologie, bv. uitvinding anticonceptiva: vrouwen kunnen zelf beslissen wanneer en of ze een moederrol opnemen.
  • Samenlevingsvorm: In eenvoudige nomadische samenlevingen is de taakverdeling tussen mannen en vrouwen vaak minder afgelijnd dan in landbouw- en geïndustrialiseerde samenlevingen. Kinderen gingen met de volwassenen mee op zoek naar levensmiddelen e.d. Vrouwen moesten dus niet thuisblijven om voor hen te zorgen.
  • Economische omstandigheden, bv. De verplaatsing van het zwaartepunt van onze economie naar de dienstensector vanaf de jaren ’60-70, met als gevolg de overgang van een (mannelijke) kostwinners- naar een tweeverdienerssamenleving.
  • Religie: religieuze concepten zoals familie-eer beïnvloeden normen over genderrollen. Bv. in Latijns-Amerika en het Midden-Oosten, beide sterk religieuze regio’s met groot belang familie-eer, wordt controlerend gedrag gewaardeerd bij mannen en seksuele reinheid bij vrouwen.
  • Ingrijpen van de overheid: bv. het verplicht opnemen van vaderschapsverlof in Zweden heeft er een mentaliteitsverandering veroorzaakt: zorgende mannen zijn er geen uitzonderingen.
  • Sommige individuen gaan in tegen stereotiepe rollen en mobiliseren gelijkgestemden. Zij vormen de katalysator voor grote bewegingen, bv. feminisme
  • Andere omstandigheden, bv. Rosie the Riveter was een icoon tijdens de Tweede Wereldoorlog in de VS. Door de deelname van de mannen aan het front namen waren vrouwen werkzaam in de wapenindustrie en werden eigenschappen als stoer en efficiënt aangemoedigd . Na de oorlog werden traditioneel-vrouwelijke taken voor hen opnieuw de norm, bv. huisvrouw   

Bronnen:

Meer:

  • Margaret Meads ‘Sex and Temperament in Three Primitive Societies’ illustreert de diversiteit in ideeën rond mannelijkheid en vrouwelijkheid tussen drie nabijgelegen stammen in Nieuw-Guinea.  Zie: ontstaan concept gender
  • De Albanese traditie van ‘sworn virgins’ die een mannelijke sociale rol aannemen sterft uit: Last of Albania's 'sworn virgins' (BBC News)

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

Bronnen fotomateriaal

  • Victoria and Albert Museum: http://www.fathom.com/course/10701039/10701039Vicmarriage.jpg
  • Hijra’s India: glbtq encyclopedia: http://www.glbtq.com/images/entries/social-sciences/hijra.jpg
  • Rosie the Riveter: http://www.pophistorydig.com/wp-content/uploads/2009/02/1943-rosie-painting-70.jpg
  • Eva uit Adams rib: http://www.jeffangiegoh.com/wp-content/uploads/2011/02/Adams-Rib.jpg