Hoofddoel van genderbewust onderwijs moet steeds het weren van traditionele (gender)stereotypen zijn. Een kritische blik op het curriculum, het lesmateriaal, het verborgen curriculum en het schoolklimaat is een eerste noodzakelijke stap in de goeie richting.

Daarnaast moet werk worden gemaakt van een genderbewust schoolbeleid en meer diversiteit in het lerarenkorps.

Gender en curriculum
Gender en lesmateriaal
Verborgen curriculum en schoolklimaat
Feminisering
Procrustes
Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

Gender en het curriculum

In België geldt vrijheid van onderwijs, dit betekent dat iedereen onderwijs mag organiseren of onderwijsinstellingen mag oprichten. Onderwijsinstellingen kunnen echter maar erkenning en financiële steun van de Vlaamse overheid verkrijgen als ze voldoen aan de door het Vlaamse onderwijsbeleid opgelegde eindtermen.

Eindtermen & ontwikkelingsdoelen

Eindtermen zijn minimumdoelstellingen die de overheid noodzakelijk en bereikbaar acht voor een bepaalde leerlingengroep. Concreet gaat het over kennis, inzicht, attitudes en vaardigheden. Er bestaan zowel vakgebonden als vakoverschrijdende eindtermen. Voor het kleuteronderwijs en voor het leerjaar B en het beroepsvoorbereidende leerjaar van het secundair onderwijs zijn er geen eindtermen maar ontwikkelingsdoelen vastgelegd. Ze moeten niet noodzakelijk bereikt, maar wel nagestreefd worden. Ook binnen het buitengewoon onderwijs gelden ontwikkelingsdoelen. Elke inrichtende macht of schoolbestuur moet de eindtermen en ontwikkelingsdoelen in leerplannen verwerken.

Wat met 'gender'?

Tot nu toe is gender niet expliciet vermeld in de door de Vlaamse overheid opgelegde eindtermen. Al is inzicht in gender essentieel voor heel wat (vakoverschrijdende) eindtermen, het opnemen van gender in het curriculum wordt overgelaten aan de interpretatie van schoolgemeenschappen, scholen en leerkrachten. De eindtermen worden door scholen (in praktijk: de schoolnetten of scholenkoepels) vertaald in de leerplannen. Ook hier is het opnemen van gender dus afhankelijk van de interpretatie van de netten, scholen en leerkrachten die betrokken zijn bij het opstellen van de leerplannen.

genderindeklas.beMeer informatie over gender & eindtermen/ontwikkelingsdoelen vind je op www.genderindeklas.be, de onderwijswebsite van RoSa (zie respectievelijk: ontwikkelingsdoelen KO, eindtermen LO en eindtermen SO) of bekijk een aantal voorbeelden van de eindtermen waarbij gender aan bod zou moeten komen in de lessen (pdf).

Meer info over onderwijs in Vlaanderen: Vlaams onderwijslandschap in een notendop, 2008

Gender en het lesmateriaal

Scholen kunnen autonoom beslissen over het lesmateriaal dat ze gebruiken. Een recente screening van lesmateriaal toont aan dat hoewel er al een hele weg is afgelegd, er toch nog heel wat genderstereotiepen terug te vinden zijn het lesmateriaal. 

De screening van Cavaria wees uit dat hoewel leermaterialen tot op zekere hoogte de veranderende genderrollen in onze samenleving weergeven, er toch nog wat werk aan de winkel is.

"She wanted to be the wolf"

  • Hoeveel mannen/vrouwen
    Ze vonden iets meer mannen dan vrouwen terug in de afbeeldingen van educatieve publicaties. (53% mannen tegenover 38% vrouwen)
  • Wat doen ze?
    Het grote verschil zit echter in de contexten waarin mannen en vrouwen worden afgebeeld. Mannen werden tot drie keer meer in een professionele context afgebeeld dan vrouwen. Ze worden ook vaker in actieve situatie afgebeeld dan vrouwen (al sportend, al klussend, …)
  • Roldoorbrekend?
    Daar waar vrouwen wel regelmatig afgebeeld worden in expliciet roldoorbrekende situaties (een vrouwelijke astronaut, brandweer,..) is dit bij mannen veel minder het geval. Je ziet ze nauwelijks in zachtere beroepssectoren (behalve onderwijs) of bij zorgende activiteiten. Het vormt een uitdaging om in toekomstige leermiddelen ook deze stereotypes te doorbreken.
    In het huishouden bleek de emancipatie al verder opgeschoven: ongeveer evenveel mannen en vrouwen werden afgebeeld terwijl ze in de weer waren met stofzuigers of boodschappenkarretjes.

Bekijk de resultaten van de cavaria screening.

Om producenten van leermiddelen te helpen genderstereotiepen te weren, ontwikkelde Cavaria een checklist met aandachtspunten met betrekking tot het doorbreken van de gender- en heteronorm.

Aan de slag in de klas

genderindeklas2Meer informatie over en voorbeelden van roldoorbrekend lesmateriaal per onderwijsniveau, vind je op www.genderindeklas.be. Je vindt er ook heel wat andere screeningsinstrumenten om na te gaan hoe roldoorbrekend het lesmateriaal in je klas en/of school reeds is en waar er nog lacunes zijn.

Verborgen curriculum en schoolklimaat

Interactie in de klas

Hoewel het merendeel van de leerkrachten vindt dat ze meisjes en jongens exact hetzelfde behandelen, blijkt de realiteit toch anders. Internationale observatieonderzoeken leggen een aantal verschillen in de aanpak van jongens en meisjes bloot.

  • Vragen
    Jongens krijgen tijdens de les meer denkvragen en meisjes meer feit- en herhalingsvragen.
  • Aanpak
    Jongens krijgen ook meer stimuli om te antwoorden, meisjes meer en langere leesbeurten. En waar jongens eerder aangemoedigd worden om zelf tot een oplossing te komen, is de leerkracht bij meisjes sneller geneigd om te helpen.
    Jongens worden dan weer sneller terecht gewezen of als storend ervaren.
  • Feedback
    Ook de feedback verschilt. Meisjes krijgen schouderklopjes omdat ze ijverig, zorgzaam en sociaal zijn. Jongens krijgen complimentjes voor hun intellectuele capaciteiten en hun zin voor initiatief.

Deze verschillen ontstaan onbewust.
Wanneer een leerkracht zich hiervan bewust wordt, is er al heel wat gewonnen.

In Vlaanderen werd nog niet veel onderzoek gedaan naar gender en interacties in de klas. Een actieonderzoek in het eerste leerjaar van het basisonderwijs vond wel heel wat genderstereotiepen terug in wat verteld werd in de klas: het gaat dan onder meer om de voorbeelden & opmerkingen van leerkrachten en leerlingen binnen klasdiscussies. Stereotype uitspraken van leerlingen werden ook zelden in vraag gesteld door leerkrachten.

Meer

    • Vlaams onderzoek eerste leerjaar:

      bossaertWie voert het hoogste woord? Interactie in het eerste leerjaar vanuit genderperspectief, Sara Bossaert, 2009. (RoSa exemplaarnummer: DII 3a/0265)

       

    • Internationale onderzoeken: een overzicht van deze en andere vind je vb. in:

      pinkbraintruth
      • Pink brain, blue brain: how small differences grow into troublesome gaps - and what we can do about it, Lise Eliot,2009. (RoSa exemplaarnummer: FII a/1076)
      • The truth about girls and boys: challenging toxic stereotypes about our children,Caryl Rivers, Rosalind C. Barnett, 2011. (RoSa exemplaarnummer: FII p/0587)

 

Lesstijlen

Een genderbewuste leerkracht focust niet op de verschillen maar negeert ze ook niet. Soms is een andere aanpak juist nodig. Of die verschillen tussen jongens en meisjes aangeboren zijn, dan wel gevormd en gevoed door heersende ideeën en verwachtingen vandaag, daar raken we waarschijnlijk nooit over uitgediscussieerd.

Feit is dat er een aantal verschillen tussen meisjes en jongens voelbaar blijven in de klas. En dat de ene lesstijl beter aanslaat bij de een en de andere bij de ander. Doorsnee jongens reageren bijvoorbeeld beter op direct taalgebruik en doe-opdrachten, terwijl je doorsnee meisjes sneller meekrijgt met indirecte taal en creatieve opdrachten. De doorsnee-jongen is ook competitiever ingesteld, terwijl het doorsnee-meisje net beter presteert bij samenwerking en overleg. Maar we zijn niet allemaal doorsnee!

Er zijn heel wat meer verschillen te merken binnen de groep meisjes of jongens onderling. Als leerkracht bouw je dus best voldoende variatie in leerstijlen in. Zo wordt élke leerling (m/v) voldoende gestimuleerd.

Vergelijk het met links- of rechtshandigen. Ook bij hen pas je je aanpak gedeeltelijk aan. Je geeft hen een juiste pen of schaar en maakt dat er niet al te veel elleboogstoten uitgedeeld worden bij het schrijven. Maar daarmee houdt het op. Je denkt niet: ‘linkshandigen zijn niet zo goed in wiskunde’ of ‘rechtshandigen zijn minder geschikt voor een carrière in de zorg’. Terwijl dat met jongens en meisjes juist wel gebeurt. Er hangen werelden van verwachtingen en ideeën aan vast die volledig losstaan van sekse.

Onbewust worden jongens en meisjes nog te veel gestimuleerd in die genderstereotiepe gedragingen of studierichtingen. Ja, er zijn verschillen, maar vooral veel gelijkenissen. En op welke manier de weg ook wordt afgelegd, het einddoel moet steeds hetzelfde blijven: jongeren een stevige basis meegeven die aansluit bij hun specifieke talenten en interesses.

Schoolvisie 

Om genderstereotypen te weren is een uitgesproken schoolvisie rond gender een must. Niet alleen maak je als school duidelijk welke visie op gender je wil uitdragen in je pedagogisch project, ook leerkrachten zijn zo beter ondersteund om genderbewust voor de klas te staan.

Minister van Onderwijs, Pascal Smet ondertekende samen met onderwijsverstrekkers, ouderverenigingen en vakbonden een “charter over het beleid m.b.t. gender en seksuele geaardheid in het onderwijs”. Het is een belangrijke leidraad voor de volgende jaren. Het bevat afspraken over een holebi-vriendelijk klimaat, lesinhouden en vakoverschrijdende eindtermen. Schoolboeken worden nagekeken op gendermechanismen en er werden ook al afspraken gemaakt met de uitgeverswereld om de traditionele genderpatronen te doorbreken.

Tips om gender te integreren in je schoolbeleid/schoolvisie vind je hier: Genderbeleid op school.

studiedagIn lijn met de hierboven vermelde verklaring over het beleid m.b.t. gender en seksuele geaardheid in het onderwijs, werd in mei 2013 ook de studiedag "Gender en seksuele diversiteit op school" georganiseerd, waarmee de onderwijskoepels in samenwerking met het departement Onderwijs en vorming inzichten en inspiratie voor de concretisering ervan in schoolbeleid en -praktijk aanreikten. De informatie aangeboden op deze studiedag werd samengebundeld en kan je vinden op de site www.genderklik.be bij het onderdeel 'Gender leer je ook op school'.

Ook werd een blik geworpen op bestaand didactisch materiaal dat vervolgens werd opgelijst in een Kijkwijzer. Dit is een handig instrument voor scholen die rond het thema gender wensen te werken en op zoek zijn naar geschikt materiaal.

In oktober 2016 organiseerde RoSa samen met çavaria, Merhaba, ella vzw, Wel Jong Niet Hetero en RainbowHouse Brussels een inspiratiedag voor het secundair onderwijs, genaamd 'De diversiteitsdag voorbij'. Doelstelling: ‘Ga verder dan de jaarlijkse diversiteitsdag en breng de diversiteit in elke les binnen!’

Studiekeuzebegeleiding

Een verschil in studiekeuze betekent ongelijke kansen op de arbeidsmarkt en een onevenwichtige verdeling van vrouwen en mannen over de verschillende sectoren. Deze horizontale beroepssegregatie ligt deels aan de basis van de loonverschillen tussen vrouwen en mannen.
Genderbewuste studiekeuzebegeleiding is essentieel in het begeleiden van leerlingen in het maken van keuzes die gebaseerd zijn op hun persoonlijkheid, los van de heersende (gender)stereotypen.

genderindeklas.beOp RoSa's onderwijswebsite www.genderindeklas.be vind je heel wat praktische tips voor studiekeuzebegeleiding.

Samen of apart?

Om de leerachterstand van jongens te keren en meisjes te stimuleren voor niet-stereotiepe richtingen te kiezen, gaan er her en der stemmen op om jongens en meisjes dan maar opnieuw te scheiden.

Sinds 1994 mogen Vlaamse scholen geen leerlingen meer weigeren op basis van hun geslacht.  Seksesegregatie is dus geen optie meer binnen het Vlaams onderwijs, maar misschien is het wenselijk om jongens en meisjes voor bepaalde vakken te scheiden?
Vlaams onderzoek naar het verschillen in welbevinden, identiteitsontwikkeling, leerprestaties en studiekeuzes bij gemengde dan wel niet gemengde scholen maakt duidelijk dat het antwoord niet eenduidig is. 

Onderzoek maakt duidelijk dat bij gemengd onderwijs vaak een verborgen leerplan doorwerkt dat de verschillen tussen jongens en meisjes eerder benadrukt en de ongelijkheid in de hand werkt.

Experimenten en onderzoeken legden in essentie vooral bloot dat het niet de onderwijsvorm er toe doet, maar vooral de manier waarop scholen omgaan met de verschillen en gelijkenissen tussen jongens en meisjes. Een gefundeerde schoolvisie op gender en de pedagogisch -didactische implicaties hiervan kan dit probleem aanpakken. 

Ook experimenten met gescheiden klassen of vakken zijn niet erg overtuigend.
Meisjes blijken beter te presteren in wetenschappelijke vakken als ze voor deze vakken van de jongens gescheiden worden, terwijl jongens in gemengde klassen doorgaans beter presteren. De waardering voor de vakken en de zelfwaardering ging dan weer omlaag bij de meisjes die voor bepaalde vakken van de jongens gescheiden werden.

Apart onderwijs lijkt dan ook geen goeie oplossing. Bovendien gaat het op school om meer dan leerprestaties alleen. De klas is ook een omgeving waar je sociale vaardigheden aanleert en om leert gaan met diversiteit, gelijkenissen en verschillen. Vaardigheden die je later nodig hebt in het volwassen leven en op de arbeidsmarkt.

Met gescheiden klassen loop je ook het gevaar dat leerkrachten zich vooral gaan richten op de doorsnee-jongen en het doorsnee-meisje, waardoor sommigen uit de boot dreigen te vallen. Niet elke jongen heeft behoefte aan meer discipline en niet elk meisje is taalvaardig. Bovendien blijven de gelijkenissen tussen jongens en meisjes veel groter dan de verschillen. Dus waarom dat sekseverschil blijven benadrukken? In een gemengde klas met een genderbewuste leerkracht voelen álle leerlingen zich aangesproken.

Feminisering van het onderwijs

Het groeiende overwicht aan vrouwelijke leerkrachten is één van de opvallendste tendensen in het onderwijs. De vervrouwelijking wordt door sommigen aangehaald als mogelijke verklaring voor de mindere schoolprestaties van jongens. Of dit zo is, is niet eenduidig. Vlaams onderzoek vond geen enkel verschil in leerprestaties van jongens met mannelijke dan wel vrouwelijke leerkrachten. 

Men vermoedt dat de vervrouwelijking van het onderwijs mee gezorgd heeft voor een verschuiving van cultuur en aanpak op de scholen, waardoor de nadruk meer op communicatie en sociale vaardigheden is komen te liggen. Vooral meisjes zouden daar de vruchten van plukken. Deze hypothese wordt echter niet altijd bevestigd door onderzoek. 

Iedereen is het er wel over eens dat er meer mannen in het onderwijs nodig zijn. Jongens en meisjes hebben behoefte aan verschillende rolmodellen waaraan zij zich kunnen spiegelen. Een gezonde mix voor de klas en binnen de school is de beste garantie voor een diverse en genderbewuste aanpak.  


Onderzoek: SIONGERS, J, De gevolgen van de feminisering van het leerkrachtenberoep in het secundair onderwijs: een empirische analyse. OBPWO-99.01, Onderzoeksgroep TOR, Vakgroep Sociologie, Vrije Universiteit Brussel, 2002

Procrustes: Onderzoeksproejct gender op school

De groeiende onderwijskloof tussen jongens en meisjes baart internationaal zorgen. Heel wat onderzoekers gaan op zoek naar de oorzaken en oplossingen voor dit probleem.

In Vlaanderen werd een  interuniversitair actieonderzoek op poten gezet om gendermechanismen op en in school te onderzoeken. Jongens en meisjes beleven school anders, meisjes halen, algemeen genomen, betere resultaten en voelen zich beter op school, jongens raken vaker gedemotiveerd en haken af. Dit onderzoeksproject wil onderzoeken hoe dat komt, en wat we daaraan kunnen doen. Centraal in het onderzoek staan schools presteren, identiteitsontwikkeling, antischoolcultuur en leerkracht-leerling relaties, welbevinden en betrokkenheid en brede school.

Meer info: www.procrustes.be

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

meyer2Genderenmeisjes zus jongens zomeyercompetentiestruth

      • Gender and Sexualities in education. A Reader / Elizabeth J. Meyer (e.a.), 2014 - RoSa ex.nr.: DII 3f/0167 - nieuw!
      • Gender(en). Over de constructie en deconstructie van gender bij Vlaamse jongeren / Spruyt, Bram (e.a.), 2014 - RoSa ex.nr.: FII p/0649
      • Meisjes zus jongens zo: hoe omgaan met gender op school / Jos Van Thienen, 2013 - RoSa ex.nr.: DII 3f/0155
      • Jongens zijn slimmer dan meisjes en andere mythes over leren en onderwijs / Pedro De Bruyckere (e.a.), 2013 - RoSa ex.nr.: DII 3f/0151
      • Leraren en... competenties: een klas vol jongens en meisjes / Linda Knobbe, 2012 - RoSa ex.nr.: DII 3f/0164 - nieuw!
      • Gender and sexual diversity in schools: an introduction / Meyer Elizabeth, 2011 - RoSa ex.nr.: DIII4f/0170
      • The truth about girls and boys: challinging toxic stereotypes about our children / Rivers Caryl (e.a.), 2011 - RoSa ex.nr.: FII p/0587
      • Gender en Schoolstructuur. Acties en reacties onder vroeg-adolescenten / Brutsaert Herman, 2010 - RoSa ex.nr.: DII 3d/0030

stillfailingbossaertgenbasecpabomissingmenwomenteaching

      • Still failing at fairness: how gender bias cheats girls and boys in school and what we can do about it / David Sadker (e.a.), 2009 - RoSa ex.nr.: DII 3a/0291
      • Wie voert het hoogste woord? Interactie in het eerste leerjaar vanuit genderperspectief / Sara Bossaert, 2009 - RoSa ex.nr.: DII 3a/0265
      • Gen-Basec: handboek voor gendercoaching op school / Dienst Beroepsopleiding, departement Onderwijs en Vorming, 2008 - RoSa ex.nr.: P 4/0182
      • Diversiteit op de pabo. Sekseverschillen in motivatie, curriculumperceptie en studieresultaten / G. Geerdink, 2008 - RoSa ex.nr.: DIIIg/38
      • Missing men in education / M. Thornton, 2006 - RoSa ex.nr.: EIIa/652
      • Women and teaching. Global perspectives on the feminization of a profession / R. Cortina (e.a.), 2006 - RoSa ex.nr.: EIIm/93