Hoewel bijna alle landen wereldwijd abortus onder bepaalde voorwaarden is toestaan, is abortus nog steeds een taboe. Niet alleen vanwege de angst om sociaal veroordeeld te worden, maar ook omdat het te maken heeft met seksualiteit en intimiteit. Het is geen onderwerp waar openlijk en spontaan over wordt gepraat. Abortus is een recht, maar wordt in de meeste landen nog beschouwd als een misdaad en kan tot een gevangenisstraf leiden. Naar aanleiding van het Ierse referendum over het behouden of het schrappen van het achtste amendement van de grondwet inzake abortus op 25 mei, bekijkt RoSa de Ierse abortuswetgeving van naderbij. En ook hoe het in de rest van de wereld met abortusrechten is gesteld.

#RepealThe8th

Controverse rond abortus wereldwijd

Azië

Latijns-Amerika

Afrika

Het Midden-Oosten

Verenigde Staten en Canada

Australië en Nieuw-Zeeland

De strijd voor abortus in de rest van Europa

Rusland

Hoe ziet de abortuswetgeving eruit in België?

#RepealThe8th

repealthe8thOp 25 mei houdt Ierland een referendum over het behouden of schrappen van het achtste amendement van de Ierse grondwet dat in 1983 werd ingevoerd. Als de Ieren stemmen voor de afschaffing van het amendement, komt er een nieuwe wetgeving over het toestaan van abortus in de eerste twaalf weken van de zwangerschap, en uitzonderlijk ook later. Op sociale media groeit het verzet tegen het achtste amendement al een tijdje onder de hashtag #RepealThe8th. Maar wat is dat achtste amendement precies en waarom bestaat er zoveel commotie over?

Het katholieke Ierland heeft een van de strengste abortuswetten in Europa. In het achtste amendement van de grondwet staat dat een ongeboren kind evenveel recht op leven heeft als de moeder, waardoor abortus bij wet verboden is, zelfs in geval van verkrachting, incest of afwijkingen. Alleen als het leven van de moeder in gevaar is of ze zelfmoordneigingen heeft, kan er intussen een uitzondering gemaakt worden. Ondanks de uitbreiding van de abortuswet krijgen vrouwen in Ierland nog steeds moeilijk toegang tot abortus. Zo moet een vrouw die het slachtoffer is van verkrachting of incest en suïcidaal is met maar liefst zeven medische experts praten vooraleer er een beslissing kan worden genomen. Bovendien nemen sommige Ierse artsen nog altijd een conservatieve houding aan met betrekking tot abortus. Meer dan 100 psychiaters ondertekenden in 2013 een brief waarin ze verklaarden tegen elke vorm van abortushervorming te zijn.

Er bestaan in Ierland nu twee opties om een zwangerschap te beëindigen: abortuspillen online bestellen (illegaal) of reizen naar een land waar abortus wel toegelaten is (legaal). De eerste optie lijkt makkelijk: de pillen zijn goedkoop en er is geen medische ingreep nodig. Maar het is illegaal, dus riskeren vrouwen die abortuspillen innemen een gevangenisstraf van meer dan tien jaar. Daarom reizen jaarlijks duizenden meisjes en vrouwen en dagelijks gemiddeld twaalf meisjes en vrouwen naar het buitenland om elders een abortus te laten uitvoeren. De populairste abortuslanden zijn Engeland, Wales en Nederland, waar abortus is toegestaan tot 24 weken zwangerschap. Volgens de laatste statistieken van The Irish Family Planning Association gaat het over 3.265 meisjes en vrouwen in 2016. In werkelijkheid ligt het cijfer waarschijnlijk hoger, omdat niet alle meisjes en vrouwen hun adres durven opgeven in de Engelse abortusklinieken en de cijfers voor Nederland niet zijn opgenomen.

Deze praktijk discrimineert een hele groep vrouwen die zich de reis naar het buitenland niet kunnen veroorloven. Door de controversiële wetgeving worden vrouwen die abortus willen plegen gestigmatiseerd, gecriminaliseerd en gediscrimineerd. Bovendien worden de vrouwen na de medische ingreep vaak snel terug naar huis gestuurd, waar ze niet kunnen terugvallen op degelijke medische hulp of begeleiding.

 

Controverse rond abortus wereldwijd

Ook in de rest van de wereld blijft abortus een controversieel onderwerp. Van de geschatte 190 miljoen zwangerschappen per jaar eindigen er 51 miljoen in een abortus, waarvan 25 miljoen op een onveilige manier. 97 procent van de onveilige abortussen gebeurt in Afrika, Azië en Latijns-Amerika. Afrikaanse vrouwen overlijden het vaakst aan de gevolgen van een slecht uitgevoerde abortus. Deze wereldkaart toont hoe de abortuswet er per land uitziet.

 

Azië

Omdat het internationaal recht geen eenduidige norm biedt over abortus, verschillen praktijk en wetgeving sterk per land. In landen waar abortus niet mogelijk of verboden is, worden veel baby’s, vooral meisjes, gedood na de geboorte. In India en China is die praktijk wijdverbreid. 

 

Latijns-Amerika

Ook in grote delen van Latijns-Amerika is abortus illegaal of slechts uitzonderlijk toegestaan. In de praktijk boycotten conservatieve en fundamentele regimes de legale abortus met steun van religieuze groeperingen. Ook de heersende machocultuur verhindert dat er aandacht is voor vrouwenrechten, waaronder abortus. Het Braziliaanse congres, dat op één vrouw na volledig bestaat uit conservatieve evangelische mannelijke politici, draaide onlangs de klok zelfs terug. In 2017 stemde het congres met 18 tegen 1 voor een verstrenging van de abortuswet. Pittig detail: de enige tegenstem kwam van de enige vrouw die bij de stemming aanwezig was, Erika Kokay. Door de wijziging van de wet heerst er in Brazilië nu een algemeen verbod op abortus, zelfs na een verkrachting. Naast Brazilië voeren Nicaragua, El Salvador en de Dominicaanse Republiek ook nog een streng abortusbeleid.

abortus hotline

Pro-choice bewegingen in Latijns-Amerika laten de moed niet zakken. Ze blijven protesteren tegen de strenge abortuswetgevingen en stellen actieplannen op om onveilige abortus te voorkomen. Zo hebben feministische organisaties in Argentinië en Ecuador hotlines opgezet die vrouwen raad geven over het gebruik van Misoprostol, een geneesmiddel tegen maagzweren dat ook een miskraam kan opwekken. In Chili wisten activisten vorig jaar een wet af te dwingen die abortus toestaat in bijzondere gevallen. Voordien behoorde Chili tot de weinige landen in de wereld waar abortus onder alle omstandigheden strafbaar was.

 

Afrika

In de meeste Afrikaanse landen is abortus verboden, behalve in situaties waarin het leven van de moeder in gevaar is. In zo’n geval is bevestiging van de levensbedreigende situatie door verschillende artsen vereist. Het gevolg is dat veel vrouwen die hun ongewenste zwangerschap willen afbreken, hun toevlucht zoeken tot het illegale circuit, waar malafide aborteurs gruwelijke werktuigen zoals kleerhangers gebruiken om de foetus te verwijderen. Een vrouw die in Nigeria abortus pleegt, riskeert net als in Ierland een gevangenisstraf van meer dan tien jaar.

Zuid-Afrika blijkt een van de meest ‘vooruitstrevende’ landen te zijn wat abortus betreft. Twintig jaar geleden werd er de Choice on Termination of Pregnancy Act (COTPA) aangenomen. Deze wetgeving werd alom geprezen als een voorbeeld van vooruitgang voor de rechten van meisjes en vrouwen. Elk meisje of vrouw mag ongeacht haar leeftijd een abortus laten uitvoeren zonder toestemming van haar ouders. Toch blijkt uit een rapport van Amnesty International dat meisjes en vrouwen in Zuid-Afrika – vooral in de armste en meest gemarginaliseerde gemeenschappen – moeite hebben om toegang te krijgen tot veilige abortusdiensten. Hierdoor nemen vrouwen vaker hun toevlucht tot onveilige abortus, met ernstige gezondheidsrisico’s en soms zelfs dodelijke gevolgen als gevolg. Ook Ethiopië en Zimbabwe doen pogingen om hun abortuswetgeving te versoepelen.

Met uitzondering van Tunesië is abortus in Noord-Afrikaanse landen niet toegestaan, tenzij in uitzonderlijke gevallen. In 1965 was Tunesië het eerste moslimland dat haar abortusbeleid liberaliseerde, met een wet die bepaalt dat vrouwen recht hebben op abortus in de eerste drie maanden van hun zwangerschap.

 

Het Midden-Oosten

In het Midden-Oosten is abortus een fel omstreden thema. In 2005 heeft het Iraanse parlement, met steun  van de sjitische geestelijken, abortus onder strenge voorwaarden gelegaliseerd. Niet om vrouwen meer rechten te geven, maar om de vele illegale zwangerschapsafbrekingen tegen te gaan. Abortus is in de eerste vier maanden van de zwangerschap toegestaan als het leven van de vrouw in gevaar is, of als de vrucht misvormd is. In dat geval moeten beide ouders het willen, toestemming krijgen van drie artsen én van het openbaar ministerie. Voor vrouwen die ongewenst zwanger raken, bijvoorbeeld na een verkrachting, biedt de abortuswet geen oplossing. Evenmin voor ongehuwde zwangere vrouwen, want buitenechtelijke seks is in Iran verboden. Wie een illegale abortus ondergaat, riskeert een celstraf van drie tot tien jaar, net als de aborteur. Dat is ook het geval in Dubai, waar de zaak zelfs voorgelegd moet worden aan een medische commissie. 

 

Verenigde Staten en Canada

keepabortionlegalIn de Verenigde Staten is er geen eensgezindheid over abortus. In 1973 oordeelde het Hooggerechtshof (Roe vs. Wade zaak) dat een ongepast strenge beperking van het recht op abortus in tegenspraak was met de grondwet. De uitspraak was echter zo vaag dat staten zelf gingen bepalen wat die ‘ongepast strenge beperking van het recht op abortus’ inhoudt. In sommige staten moeten vrouwen die een abortus willen bijvoorbeeld verplicht een echo laten maken en die zelf bekijken, ook als ze daar totaal niet op zitten te wachten.

Dat geldt ook voor vrouwen die het slachtoffer werden van verkrachting. In andere staten zijn ook abortuspillen verboden, waardoor de drempel hoger wordt om een zwangerschap te onderbreken. In weer andere staten is abortus al na zes weken zwangerschap verboden. Recent ondertekende de gouverneur van Iowa een wet die abortus verbiedt als bij de foetus een hartslag te horen is. Dat is vaak al het geval zes weken na de bevruchting, voor de vrouw zich überhaupt realiseert dat ze zwanger is. Deze nieuwe maatregel maakt van Iowa de staat met de strengste abortuswetgeving in de Verenigde Staten. Buurland Canada daarentegen heeft een heel soepele abortuswetgeving. Abortus is gedurende de hele periode van de zwangerschap toegestaan en is een zaak tussen vrouw en dokter.

 

Australië en Nieuw-Zeeland

Net als in de Verenigde Staten zijn de Australische staten verdeeld over abortus. Abortus is een recht in Australië, maar staat nog altijd in het strafrecht in de staten Nieuw-Zuid-Wales & Norfolk en Queensland. Buureiland Nieuw-Zeeland is veel progressiever op dat vlak. Scholen in Nieuw-Zeeland mogen abortussen regelen voor minderjarige scholieren, zonder dat hun ouders daarbij worden betrokken of zelfs op de hoogte worden gesteld.

 

De strijd voor abortus in de rest van Europa

polandabortionHoe zit het in Europa? In Vaticaanstad is abortus totaal onwettig, maar ook in San Marino, Liechtenstein en Andorra zijn de mogelijkheden erg beperkt en is abortus in de meeste gevallen illegaal. Malta is het enige land in de Europese Unie dat abortus onder alle omstandigheden verbiedt, zelfs wanneer de zwangerschap het leven van de vrouw in gevaar brengt. In de meeste West-Europese landen is abortus onder voorwaarden toegestaan.

Katholieke Europese landen hebben doorgaans een strengere abortuswetgeving. Naast Ierland behoort Polen tot de strengste Europese landen. Abortus is er enkel toegestaan in geval van incest of verkrachting, wanneer de zwangere vrouw in levensgevaar verkeert of wanneer de foetus ernstig misvormd is. Vorig jaar wou de conservatieve Partij voor Gerechtigheid en Recht (PiS) de abortuswet nog verstrengen. Vrouwen die abortus ondergaan of artsen die abortus uitvoeren, zouden volgens het nieuwe voorstel een gevangenisstraf riskeren. Er kwam massaal protest tegen dit totaalverbod onder de hashtag #PolishWomenOnStrike. Uiteindelijk werd het voorstel van de baan geschoven. Ook in Spanje is het recht op abortus erg beperkt. In 2013 besliste de conservatieve regering dat abortus geen recht meer was. Het syndroom van Down is geen reden om de foetus weg te halen. Voor 2013 kon een zwangerschap tot veertien weken afgebroken worden zonder medische redenen.

 

Rusland

Dat geldt ook in Rusland, in uitzonderlijke gevallen wordt het termijn verhoogd tot 22 weken. De toenmalige Sovjet-Unie was in 1920 het eerste land ter wereld dat abortus legaliseerde. Hoewel het aantal abortussen al jaren daalt, heeft Rusland volgens schattingen nog altijd een van de hoogste abortuscijfers ter wereld. In combinatie met een laag geboortecijfer en een hoog sterftecijfer is het Kremlin bang voor een 'demografische ramp', waardoor conservatieve politici, gesteund door de Russisch-Orthode Kerk, vinden dat een strict abortusverbod niet uitgesloten mag worden. De eerste stappen richting een strictere abortuswetgeving werden al in 2013 gezet met een verbod op advertenties voor abortusklinieken.

 

Hoe ziet de abortuswetgeving eruit in België?

Op 3 april 1990 werd de abortuswet in België goedgekeurd, maar dat ging niet zonder slag of stoot. Koning Boudewijn weigerde de wet te ondertekenen. De regering stelde hem ‘tijdelijk in de onmogelijkheid om te regeren’ en de ministerraad bekrachtigde de wet zelf ‘in naam van het Belgische volk’. Sindsdien kan een vrouw tot 12 weken na de bevruchting haar zwangerschap afbreken, zonder medische reden. In België wordt 1 op de 10 zwangerschappen afgebroken. Het grootste deel van de abortussen (ruim 80 %) gebeurt vooral bij vrouwen tussen 20 en 24 jaar. Na 12 weken is abortus alleen toegestaan als de zwangere vrouw in levensgevaar verkeert.
 
Ondanks die soepele wetgeving staat abortus anno 2018 nog altijd ingeschreven in het Belgische strafrecht onder ‘Misdaden en wanbedrijven tegen de orde der familie en tegen de openbare zedelijkheid’. Dat betekent dat een vrouw die na twaalf weken abortus pleegt “zonder geldige reden” gestraft kan worden. De afgelopen twee jaar werden zes wetsvoorstellen ingediend om de abortuswet te moderniseren, tot vandaag zonder gevolg.

 

Meer lezen

Op de RoSa-website

In de RoSa-bib

nog altijd baas in eigen buik good catholics abortion in the westpregnancy and abortionabortion wars

  • After Roe: the lost history of the abortion debate / Ziegler, Mary, 2015. (RoSa ex.nr. Cm/0083)
  • Beyond the abortion wars : a way forward for a new generation / Camosy, Charles Christopher, 2015 (RoSa ex.nr. Cg/0173)
  • Good catholics: the battle over abortion in the catholic church / Miller, Patricia, 2014. (RoSa ex.nr. FIIh/0042)
  • Nog altijd baas in eigen buik? Een kritische doorlichting van de Belgische abortuswetgeving en -praktijk / Coene, Gily en Bollen, Sophie, 2013. (RoSa ex.nr. P9/1014)
  • The criminalization of abortion in the West: its origins in medieval law / Müller, Wolfgang P., 2012. (RoSa ex.nr. CI/0002)
  • 'Adolescence', pregnancy and abortion: constructing a threat of degeneration / Macleod, Catriona, 2011. (RoSa ex.nr. DII4e/0007)