Elise van Calcar, Amsterdam 19 november 1822 – Den Haag, 13 juli 1904

 

Bron: P.C.M. Bakker, 'Fleischacker, Eliza Carolina Ferdinanda (1822-1904)', in Biografisch Woordenboek van Nederland. URL:http://resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/lemmata/bwn6/fleischacker [12-11-2013]Zoo lang onze armen niet schoolpligtig gemaakt worden, zullen duizende kinderen, van alle onderwijs verstoken, in dierlijke verwildering opgroeijen, en niet dan voor den allerlaagsten arbeid bruikbaar kunnen worden, en het is voor de grofste en werktuigelijkste bezigheden, dat zich de meeste handen aanbieden, om bij niet slagen, zich naar een aalmoes uit te strekken.

Ik houd dit beweren niet staande krachtens eenige theorie, maar ingevolge eene treurige ervaring van de verbazende moeijelijkheid, ja, laat mij zeggen de onmogelijkheid, om menschen die zelven niets geleerd hebben, de waarde van meerdere kennis te doen beseffen.

De ouders zijn voor geene overtuiging vatbaar. - Wijs hen op al de voordeelen der toekomst, het belang van het oogenblik wischt het straks weêr uit - gun hun eene kostelooze gelegenheid - zij zullen die niet aannemen - natuurlijk, zij weten niet wat hun aangeboden wordt - en aan zulke stompzinnigheid zou het geslacht der toekomst onbepaald moeten worden overgelaten?.... Lees meer

Uit: Brief aan Mr. J.T. Buys. – In: Vaderlandsche letteroefeningen. Jaargang 1857. 

Biografie

Eliza Carolina Ferdinanda Schiotling was het buitenechtelijke  kind van de Poolse Anna Carolina Fleischacker, gebedsgenezeres, en de Noor Johannes Schiotling, een mislukte student die aan de kost kwam als vertaler. Op haar vijfde pas kreeg Elise haar vaders familienaam, Schiotling. Op haar zestiende behaalde ze het diploma van hulponderwijzeres en in 1845 dat van ‘schoolhouderes’. Ze werkte ondertussen als gouvernante.  In 1853 trouwde Elise  met Herman  van Calcar en nam zijn familienaam aan. Ze kregen geen kinderen.

Als jong meisje maakte Elise een geloofscrisis door. Vooral de predestinatieleer beviel haar niet. Ze sloot zich aan bij het Réveil en ontmoette Isaac da Costa. Die raadde haar aan om haar job op te geven en van haar pen te gaan leven. Onder de naam Schiotling publiceerde Elise vanaf 1842 regelmatig in tijdschriften. Ook schreef ze enkele kinderboeken, zoals 'Vertellingen van de oude tante Christine' (1848).

Elise Van Calcar introduceerde Fröbels onderwijsmethodiek in NederlandElise van Calcar maakte in 1858 kennis de ideeën van de Duitse pedagoog Friedrich Fröbel. Na een grondige studie besloot ze propaganda te maken voor zijn opvattingen over onderwijs en opvoeding. In 1860 gaf ze publieke voordrachten over de ontwikkeling van het kind en de methodiek om de natuurlijke aanleg van jonge kinderen te stimuleren via het kleuteronderwijs. Als de eerste vrouw in Nederland die in het openbaar sprak deed ze nogal wat stof opwaaien. In 1862 werd ze door minister Thorbecke benoemd tot inspectrice van het ‘bewaarschoolonderwijs’.

In 1865 stichtte Van Calcar het 'Nederlandsch Opvoedingshuis’, een modelopleiding voor meisjes, gebaseerd op de ideeën van Fröbel: opvoeders moeten rekening houden met de individuele aanleg van elk kind en met de ontwikkelingsfase waarin het zich bevindt. Ze pleitte voor een voortgezette opleiding voor meisjes die zowel intellectuele vorming als voorbereiding op huwelijk en moederschap bood, zoals kleuterleidster. In 1878 hield Van Calcar een pleidooi voor Fröbelonderwijs op een internationaal feministisch congres in Parijs. In haar huis in Den Haag begon Elise van Calcar een Fröbelschool en gaf ze cursussen aan jonge moeders. Die leerstof werd postuum door haar echtgenoot gepubliceerd.

Elise van Calcar was in haar tijd een pionier in de strijd voor gelijkwaardigheid van vrouwen en mannen. Van de vrouwenbeweging verwachtte ze respect voor de vrouwelijke aard. Dat bleek ook uit haar toespraak tijdens de 'Nationale tentoonstelling van vrouwenarbeid' in 1898.

Daarnaast speelde Van Calcar een leidende rol in de spiritistische beweging. Ze ontcijferde tijdens seances ontvangen 'boodschappen' van medici en theologen en publiceerde die in haar tijdschrift ‘Op de Grenzen van Twee Werelden’.

Elise van Calcar stierf aan een beroerte in 1904.

Meer:

Biografie op DBNL
Biografie in BWSA

Oeuvre

Haar carrière kun je indelen in vier in elkaar overlopende perioden: van 1842 tot 1858 was er haar literaire werk, van 1858 tot 1865 schreef ze over opvoeding en onderwijs, van 1865 tot 1873 over feministische onderwerpen en van 1873 tot 1898 over spiritualisme.

Vanaf haar twintigste publiceerde ze poëzie en jeugdliteratuur. Vanaf 1848 zette ze zich aan het schrijven van romans. In 1850 verscheen de tendensroman ‘Hermine’ waarin ze zich afzette tegen de dogmatische woordenstrijd onder protestanten in Nederland. In 1853 kwam ze met een historische roman ’Eene star in den nacht’, over Savonarola, en in 1854 verscheen ‘Evangeline’, over de sociaal-religieuze roeping van de vrouw. Haar biografie van Luther verscheen in afleveringen. In 1857 publiceerde ze ‘De dertiende’, een sleutelroman waarin ze spot dreef met bepaalde Nederlandse theologen.

In 1861-1862 verschenen de teksten van haar voordrachtenreeks over Fröbels onderwijsmethodiek met als titel ‘Onze ontwikkeling, of de magt der eerste indrukken’. Deze ideeën behandelde ze ook  in haar maandblad 'De Hoop der Toekomst' (1860-1866). Haar brochure uit 1864, ‘Wat is noodig?', een plan voor een modelschool voor meisjes, gaf aanleiding tot een geanimeerd debat over voortgezet onderwijs voor meisjes in Nederland. I Ook in haar beroemd geworden verhandeling ‘De dubbele roeping der vrouw’(1872) pleitte ze voor beter meisjesonderwijs.

Een eenzijdige, huiselijke opvoeding is zowel 'onvoldoende voor de gehuwde vrouw, omdat deze te zeer ten achter bleef bij hare wederhelft en hare moreele moederplichten niet behoorlijk volbrengen kon; onvoldoende ook voor de ongehuwde vrouw, omdat zij deze hulpeloos liet en ongeschikt om in eigen onderhoud te voorzien en als zelfstandige staatsburgeres te kunnen optreden'.

In 1879 publiceerde ze een biografie van Friedrich Fröbel. Dit werk werd in verschillende talen vertaald.

Vanaf 1877 gaf ze het spiritistische tijdschrift’ Op de Grenzen van Twee Werelden’ uit, dat ze grotendeels alleen vol schreef, onder meer met verslagen van seances. Lees Jaargang 23 (1899) op DBNL

Meer:

Een lijst van haar werken

'Vertellingen van de oude tante Christine'. - pdf., Elise van Calcar (1857)

Erkenning en prijzen

In 1852 won Van Calcar een prijsvraag van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, met een betoog ‘over den omgang met en de behandeling van Dienstbaren door hunne Heeren en Vrouwen'.

In 1873 werd ‘De dubbele roeping der vrouw’ bekroond door de Vereeniging ter Bevordering van Fabrijk- en Handwerksnijverheid.

Literatuurcriticus en tijdgenoot Busken Huet over Van Calcars oeuvre. In: Litterarische fantasien en kritieken. Deel 11 (1884)

Bronnen:

Schiotling, Eliza Carolina Ferdinanda / Nelleke Bakker, in: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland.

Fleischacker, Eliza Carolina Ferdinanda / Jacqueline Berns & Maria Grever, in: Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland.

 

Aanraders uit de RoSa–bibliotheek

Kwekeling: tussen akte en ideaal: de opleiding tot onderwijzer(es) vanaf 1800 / Mineke Van Essen (2006) - RoSa exemplaarnummer DIII3m/0006

Haar verstand dienstbaar aan het hart : middelbaar onderwijs voor meisjes : debatten, acties en beleid, 1860-1917 / W.J. Pouwelse (1993) - RoSa exemplaarnummer DII 3g/0019
Eliza Carolina Ferdinanda Schiotling, veelzijdigheid in leven en schrijven / M. Schenkeveld - van der Dussen (1997), in: Met en zonder lauwerkrans (1997), p. 901-912. – RoSa exemplaarnummer W2/0055


Meer vinden in de online RoSa-catalogus. Gebruik  als trefwoorden: 19e eeuw, historisch, meisjes, Nederland, onderwijs, overheidsbeleid, secundair onderwijs, standpunten, vrouwenbeweging