Artemisia Gentileschi Selfportrait Martyr

Barokschilder Artemisia Gentileschi Lomi wordt beschouwd als als één van de voornaamste opvolgers van barokmeester Caravaggio, ze heeft zich dan ook sterk door zijn werk laten inspireren. Gentileschi ontwikkelt zich tot een kunstenares met internationale belangstelling in een periode waarin het niet evident was dat vrouwen een carrière als schilder uitbouwen. Bovendien is ze de eerste vrouw die lid word van de Accademia di Arte del Disegno in Firenze. Toch duurt het een hele tijd voor Gentileschi’s naam in de annalen van de kunstgeschiedenis word opgenomen. Niet alleen omdat ze een vrouw is, maar ook door de ‘twijfelachtige reputatie’ die ze krijgt nadat zij en haar vader in de beginjaren van haar schilderscarrière een verkrachtingszaak beginnen tegen haar eerste leermeester.

bron foto: Wikipedia

Levensloop

Artemisia Gentileschi word geboren in Rome op 8 juli 1593 als oudste dochter van schilder Orazio Gentileschi en Prudenzia di Ottaviano Montoni. Ze maakte al heel vroeg kennis met het métier van het schilderen in het atelier van haar vader. Daar word ze samen met haar broers aan het werk gezet. Al snel wordt duidelijk dat ze meer talent heeft dan haar twee broers. Wanneer ze amper 17 is, schildert ze één van haar bekendste werken: ‘Susanna en de Oudsten’. In dit schilderij is te zien hoe de vrome en mooie Susanna tijdens het baden wordt lastiggevallen door twee oude rechters. Het paneel vormt een onweerlegbaar bewijs van haar meesterschap, maar doet kunsthistorici doorheen de geschiedenis echter ook sterk twijfelen aan haar auteurschap. Heel wat kunstkenners opperen daarnaast de mogelijkheid dat het werk een autobiografische inslag zou hebben: een jaar nadat ze dit werk schildert daagt haar vader Agostino Tassi voor de rechter, nadat hij Artemisia verkracht heeft.

Controversiële rechtszaak

800px Susanna and the Elders 1610 Artemisia Gentileschi

 Tassi wordt Artemisia’s leermeester en vertrouwenspersoon, maar maakt ernstig misbruik van haar. Hij belooft met haar te trouwen om haar eer te herstellen, maar wanneer hij daaraan verzaakt, daagt Gentilieschi’s vader hem voor de rechtbank. Dat kan hij enkel doen omdat Artemisia maagd is ten tijde van de feiten: volgens de wet is een maagd haar vaders ‘bezit’. Het "bezit" is door Tassi beschadigd, iets wat in haar nadeel kan spelen bij het zoeken naar een geschikte partner.

De rechtszaak loopt allesbehalve in Artemisia's voordeel. Ze moet ongeloof en veroordeling doorstaan om te bewijzen dat ze verkracht is door Tassi. Zelfs folterig hoort bij de ondervragingstechnieken. Juristen martelen Artemisia door koorden rond haar vingers te binden en aan te spannen, een aanpak die destijds bekend stond als de barbaarse ‘sibille-techniek’. 

 bron foto: Wikipedia

Artistieke carrière

Na de rechtszaak (die devader van Gentileschi wint) huwt Artemisia met Pierantonio Stiattesi, een bescheiden kunstenaar uit Firenze. Het echtpaar reist rond in Europa, waar Artemisia het tot succesvol hofschilder schopt, met opdrachten voor de Medici’s en Karel I van Engeland. Het huwelijk wordt bezegeld met een dochter die de naam Prudentia krijgt. Helaas sterft het kind op haar twaalfde. Artemisia onderhoudt goede contact met invloedrijke figuren uit die periode: Cosimo de’Medici, Christine van Lotharingen, Galileo Galilei en de neef van Michelangelo. Door de financiële excessen van haar man komt het koppel in geldproblemen, waardoor de schilderes genoodzaakt is om zonder Stiattesi naar Rome terug te keren.

In de jaren ’30 verhuist Artemisia naar Napels, omdat de zoektocht naar opdrachten in Rome minder vlot verloopt dan verwacht. Niet veel later volgt ze haar vader naar Engeland, waar hij hofschilder is aan het hof van Karel de 1ste van Engeland. De Engelse vorst is een fervent kunstverzamelaar en raakt gefascineerd door Artemisia: een vrouwelijke barokschilderes spreekt natuurlijk tot de verbeelding. Als haar vader in 1639 sterft, heeft de kunstenares Groot-Brittannië al verlaten. Wat ze in de periode na het overlijden van haar vader precies doet, is niet duidelijk. Kunsthistorici weten dankzij Gentileschi’s correspondentie dat ze in 1649 in Napels vertoeft, waar ze in een brief aan één van haar mentors laat weten dat ze nog steeds schildert. Hoe Gentilschi om het leven komt is onbekend, en vanaf haar overlijden in 1653 raakt de kunstenares in de vergetelheid.

Bekendheid

WomenArtistsbookcoverA05 LindaNochlin body

Eén van de redenen voor de relatieve onbekendheid van Gentileschi, is dat haar oeuvre beperkt is gebleven en bovendien schaars gedocumenteerd. Dit heeft deels te maken met haar reputatie, die werd gekelderd na de verkrachtingszaak rond Agostino Tassi. BOvendien wordt ze lang gecategoriseerd als een  randfiguur en door kunsthistorici niet serieus genomen omdat ze een vrouw was. Pas rond de jaren ’70 van de 20ste eeuw krijgt Artemisia Gentileschi weer wat meer naambekendheid met dank aan de tweede feministische golf: kunsthistorica Linda Nochlin (die eind 2017 overleed) publiceert haar wereldberoemde essay “Why Have There Been No Great Women Artists?” en haalt Artemisia Gentileschi aan als voorbeeld van een groot kunstenares die nauwelijks bestudeerd werd. Ook vandaag zien we een stijgende interesse in vrouwelijke (barok)schilders: begin juli kocht de National Gallery in Londen een schilderij van Artemisia Gentileschi aan, tijdens het Barokjaar in Antwerpen staat het MAS in het teken van het oeuvre van barokschilderes Michaelina Wautier (1604-1689) en ook in Gent vind je dit najaar in het MSK een tentoonstelling ‘De dames van de barok: vrouwelijke schilders in het Italië van de 16de en 17de eeuw’.

bron foto's:  https://alumsdigest.vassar.edu/issues/2012/02/on-campus.html en Thames & Hudson

Feminisme en #MeToo

Ten tijde van #MeToo voelt het werk van Artemisia Gentileschi hedendaags aan, vooral dan één van haar bekendste werken: Susanna en de Oudsten. In 1998 gaat Kathleen Gilje – een beroemde kunstrestaurateur – aan de slag met het werk voor het National Museum of Women in the Arts in Washington. Gilje staat bekend voor haar actuele herwerkingen van beroemde schilderijen. Ze neemt een röntgenfoto van het werk en legt hiermee de onderste lagen van het schilderij bloot, om aan te tonen hoe dicht het werk bij Artemisia’s eigen realiteit ligt. Op één van de onderlagen is een veel gewelddadiger en emotioneler tafereel te zien waarin Susanna het uitschreeuwt en in haar linkerhand een mes vastklemt, klaar om in de aanval te gaan tegen haar twee belagers, die dreigen haar reputatie in het gedrang te brengen. Is het verwonderlijk dat dit werk razend populair is in een periode waarin vrouwen een gezamenlijke stem vinden tegen seksueel overschrijdend gedrag?

tumblr nq198yRKlR1qmpczbo1 1280
Ook in het werk ‘Judith Onthoofdt Holofernes’ zet Artemisia een bijbels aspect volledig naar haar hand: terwijl andere schilders Judith afbeelden als een braaf en onwetend dienstmeisje, schildert Artemisia haar als een sterke vrouw, die vastberaden het hoofd van Holofernes afsnijdt met de steun van een andere vrouw. Ze houdt haar taferelen realistisch (realistischer dan het werk van haar vader of dat van Caravaggio): om Holofernes te kunnen onthoofden, heb je ongetwijfeld twee volwassen vrouwen nodig. Ook geeft ze haar kunst een feministische inslag door precies twee sterke vrouwen af te beelden. Haar werk symboliseert vrouwelijke kracht en een strijd tegen de (artistieke) autoriteit en het patriarchaat. Eén van de belangrijkste terugkerende elementen in Artemisia’s werk zijn de handen: handen van tragische of mythische ijzersterke vrouwelijke personages, die koortsachtig het heft van een mes omklemmen of iemand proberen af te weren.

Italiaans kunstcriticus Roberto Longhi bestudeerde Artemisia’s werken en constateerde dat in 94% van alle 49 werken van haar hand een vrouw de actieve hoofdrol speelt, in plaats van afgebeeld te worden als een lustobject. In een kunstlandschap waar mannen nog het vaakst hoge ogen gooien, is Artemisia’s werk dus een welkome frisse vrouwelijke wind.

Haar werken werden reeds tentoongesteld in het Uffizi-museum in Firenze, het Nationale Museum vanHongarije en in het Metropolitan Museum of Art in New York. Wie meer wil weten maar liever op eigen bodem blijft, kan vanaf 20 oktober 2018 terecht in het MSK Gent voor ‘De dames van de barok’.

 

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

artemisia een vrouw112345632

  • Artemisia, een vrouw / Rauda Jamis, 1998 - RoSa ex.nr.: T/505
  • The Artemisia files: Artemisia Gentileschi for feminists and other thinking people / Mieke Bal, 2005 - RoSa ex.nr.: GIV2 a/495
  • Artemisia Gentileschi and the authority of art : critical reading and catalogue raisonné / Ward R. Bissell, 1999 - RoSa ex.nr.: GIV2 a/269
  • Artemisia of de passie voor het schilderen / Marine Bramley, 1998 - RoSa ex.nr.: T/509
  • Artemisia: passie en kwelling van een schilderes / Alexandra Lapierre & Hans Van Riemsdijk, 1999 - RoSa ex.nr.: RI/422
  • Learning to be looked at: a portrait of (the artist as) a young woman in Agnès Merlet's Artemisia / Sheila Ffolliot, 2005 - RoSa ex.nr.: GIV2 m/86
  • Differencing the canon: feminist desire and the writing of art's histories / Griselda Pollock, 1999 - RoSa ex.nr.: GIV2 a/283
  • Artemisia Gentileschi around 1622 : the shaping and reshaping of an artistic identity / Mary D. Garrard, 2001 - RoSa ex.nr.: GIV2 a/346

Meer lezen

Online