In 2011 verklaarde de VN 12 april als ‘International Day of Human Space Flight’, oftewel ‘Internationale dag van de bemande ruimtevaart’: een dag om de geschiedenis van de successen van de mens in de ruimte te herdenken en te vieren. RoSa staat in het kader van deze internationale dag stil bij de successen van vrouwen in dit verhaal, maar ook bij de tegenkantingen waarmee vele vrouwen te maken kregen.

Waarom 12 april?

Op 12 April 1961 werd Joeri Gagarin de ruimte in geschoten tijdens missie Vostok 1. De Russische astronaut maakte één omwenteling rond de aarde om vervolgens veilig met zijn parachute op aarde te landen. Die beruchte 12 april wordt gezien als een symbolische start van de bemande ruimtevaart.

Vrouwelijke pioniers

femalesssssÉén jaar na Vostok 1 volgde de eerste vrouw in de ruimte: Valentina Teresjkova. Deze Russische astronaut werd geselecteerd uit een groep van meer dan 400 vrouwen en maakte met haar Vostok 6 maar liefst 48 omwentelingen rond de aarde. Ook al kreeg Teresjkova al een jaar na Gagarin de kans om de atmosfeer te verkennen, ruimteprogramma’s begonnen eigenlijk maar in de jaren ’80 met het doelmatig inschakelen van vrouwen voor ruimtereizen. Tot op vandaag blijft Teresjkove de jongste vrouw in de ruimte (ze was toen 26) en de enige vrouw die een soloruimtevlucht ondernam.

De eerste vrouwen in de ruimte waren vooral van Russische afkomst. De Russen schakelden echter ook vrouwen in van andere nationaliteiten voor hun ruimtemissies: Helen Sharman van het Verenigd Koninkrijk (in 1991), Claudie Haigneré uit Frankrijk (in 1996 en 2001), Anousheh Ansari van Iran (in 2006) en Yi So-yeon van Zuid-Korea (in 2008). De VS maakte een inhaalbeweging in de jaren ’80: in 1983 vloog Sally Ride mee de ruimte in tijdens de zevende Amerikaanse Space Shuttle Mission. Ze werd daarmee de derde vrouw in de ruimte.

800px Christa McAuliffe and Barbara Morgan GPN 2002 000004

Tijdens de Space Shuttle Challenger ramp in 1986 – waarbij  zeven crewleden overleden omdat de Challenger uit elkaar spatte tijdens de lancering – kwamen ook ruimtevaarders Judith A. Resnik en Christa McAuliffe om het leven. McAuliffe zou de eerste Amerikaanse burger zijn geweest die in de ruimte zou vertoeven. Ze was een lerares die door NASA aangenomen werd als – en opgeleid tot – astronaut om kinderen warm te maken voor de ruimtevaart door les te geven op de Challenger. Na haar overlijden werden een maankrater, een planetarium en verscheidene scholen naar haar vernoemd.

"Why do you think there is a need for women in space?"

-

"Well, it's the same thing as: Is there a need for man in space? If we are going to send a human being in space, we should send the one most qualified."

(Fragment uit de Netflix-documentaire Mercury 13)

Een belangrijk record is weggelegd voor de Amerikaanse atronaut Petty Whiton. Zij verbleef maar liefst 376 dagen in een baan rond de aarde en deed zes ruimtewandelingen, waardoor ze zich momenteel de meest ervaren vrouwelijke astronaut ter wereld mag noemen. Whiton's laatste missie vond plaats in 2007-2008. Een missie waarin ze de eerste vrouwelijke gezagvoerder was van het internationale ruimtestation ISS.

1984 bracht ons de eerste vrouw die een ruimtewandeling maakte. De eer was weggelegd voor de Amerikaanse Kathryn D. Sullivan. Ze maakte de ruimtewandeling in oktober om te kunnen demonstreren hoe een sateliet van nieuwe brandstof moest worden voorzien. Daarvoor diende ze de space shuttle te verlaten. Al zijn er bronnen die beweren dat de Rusische Svetlana Savitskaya haar eigenlijk voor was en in juli van datzelfde jaar reeds een ruimtewandeling ondernam. 

maeIn 1992, op 12 september, werd Mae Jemison de eerste Afro-Amerikaanse vrouw in de ruimte. Ze ging mee op de Endeavour tijdens missie STS-47, de eerste gezamenlijke ruimtemissie tussen de VS en Japan. Jemison was de wetenschappelijke specialist van de missie: het was zij die tijdens de missie verschillende wetenschappelijke experimenten zou uitvoeren. Jemison gaf later aan dat het personage Uhura (ook een Afro-Amerikaanse vrouw) uit Star Trek haar liet dromen van wat ook voor haar mogelijk zou zijn.

In 1993 volgde de eerste Latino-Amerikaanse vrouw in de ruimte: Ellen Ochoa ging dat jaar aan boord van de Discovery shuttle die een negen dagen durende missie in de ruimte uitvoerde. Momenteel is Ochoa directeur van het Lyndon B. Johnson Space Center, het centrum van NASA voor bemande ruimtevaartactiviteiten, gevestigd in Houston, Texas (Verenigde Staten).

Eileen Collins, opnieuw een Amerikaanse, werd in 1995 de eerste vrouwelijke piloot van een spaceshuttle (bij missie STS-63). Later, in 1999, werd ze ook de eerste vrouw die als gezagvoerder mocht optreden van een ruimtevlucht. Ze had het gezag over de Columbia spaceshuttle tijdens de STS-93 missie. Ook in 2005, bij missie STS-114, trad ze als gezagvoerder op.

Vrouwelijke ruimtevaarders zijn natuurlijk niet alleen Russisch of Amerikaans. In de jaren ’80 en ’90 vonden ook vrouwen van uiteenlopende achtergronden hun weg naar spaceshuttles: Chikaki Mukai was de eerste Japanse vrouw in de ruimte in 1985, Roberta Bondar was de eerste Canadese vrouw in de ruimte in 1992 en Liu Yang werd de eerste Chinese vrouw in de ruimte in 2012. Vooral in China waren ze erg laat met het toestaan van vrouwen in ruimteprogramma’s omdat er gevreesd werd dat de voortplantingsorganen van de vrouwen aangetast zouden kunnen worden door ruimtereizen. Ook NASA was oorspronkelijk bang dat vrouwen mogelijk dood zouden bloeden tijdens hun menstruatie door het gebrek aan zwaartekracht.

Menstruatie in de ruimte

Of ruimtereizen een blijvende impact heeft op de voortplantingsorganen van vrouwen weet men voorlopig niet zeker, net zo min of men weet of er gelijkaardige blijvende effecten bij mannen zijn. Wat men wel weet is dat menstruaties niet beïnvloedt worden door het reizen door de ruimte. Toch bleef er heel wat terughoudendheid over vruchtbare vrouwen de ruimte insturen.

1024px Tracy Caldwell Dyson in Cupola ISSIn 1959 werden 32 mannelijke testpiloten uitvoerig getest in een ziekenhuis in New Mexico, ter voorbereiding van een mogelijke ruimtereis in de toekomst. De mannen werden uitvoerig geïnspecteerd en werden NASA's eerste astronauten. Dr. Randy Lovelace - de oprichter van het ziekenhuis - wilde een jaar later ook te weten komen of ook vrouwen fysiek geschikt waren om in de ruimte te vertoeven. Vrouwen zijn gemiddeld lichter, kleiner en eten ook veel minder dan mannen, waardoor ze eigenlijk beter geschikt zijn om te vliegen in een klein ruimteschip met beperkte middelen. Dertien vrouwen (later de 'Mercury 13' genoemd) bewezen in een tweede testfase dat ze even 'klaar' waren als de mannelijke testpiloten om astronaut te worden, of zelfs geschikter: de vrouwelijke deelnemers beschikten over een 68% succesgraad, in tegenstelling tot de mannen, die maar 56% scoorden.

Er was maar één "probleem": de menstruele cyclus. Men vreesde dat het riscio bestond dat vrouwen (fysiek én mentaal) slachtoffer zouden kunnen worden van hun menstruele cyclus. In een rapport staat te lezen: "The difficulties are many and obivously, both (astronauts) need to be ready at the same time (de vrouw zou haar vertrek moeten aanpassen aan haar cyclus)". Kortom: een menstruerende vrouw zou zichzelf niet in de hand hebben, laat staan tijdens een ruimtemissie.

Moeders in de ruimte

Vrouwelijke ruimtevaarders hebben doorgaans ook met heel wat vooroordelen te kampen (gekregen), vooral dan moeders. Er werd doorheen de geschiedenis van de bemande ruimtevaart meerdere malen internationaal gediscussieerd of het wel ethisch verantwoord was om een moeder de ruimte in te sturen: hoe zou zij dan nog haar rol als moeder kunnen verrichten? Over mannelijke ruimtevaarders die vader waren werd deze discussie dan weer nooit gevoerd.

Astronaut Anna Lee Fisher was de allereerste moeder in de ruimte en was onderdeel van de eerste groep vrouwelijke astronauten die NASA voorstelde in 1978. Toen ze in 1984 lid werd van de bemanning van de STS-51A missie op de Space Shuttle Discovery was ze moeder van haar toen één jaar oude dochter Kristin Anne.

Achter de schermen

queens

Vrouwen hadden trouwens ook achter de schermen van de diverse ruimteprogramma's een belangrijke rol. Een rol die vaak niet volledig erkend werd (en wordt) in de geschiedschrijving over de ruimtevaart.

In het voorjaar van 2017 verscheen de film Hidden Figures in de bioscoopzalen. Deze film vertelt het verhaal van drie Afro-Amerikaanse vrouwen die tijdens de race for space hoogstaand rekenwerk verrichtten voor NASA om de Russische concurrentie voor te zijn: Mary Jackson, Katherine Johnson en Dorothy Vaughan. Katherine Johnson moest met haar wiskundeknobbel de complexe berekeningen controleren van een computer zodat men de Friendship 7 (het ruimtevoertuig waarmee John Glenn rond de aarde vloog in 1962) veilig kon laten lanceren. Johnson bleef werken voor NASA tot 1986 en werd pas veel later geëerd voor haar werk. Toenmalig Amerikaans president Barack Obama eerde haar in 2015 met een presidentiële medaille.

Niet alleen Jackson, Johnson en Vaughan stonden achter de schermen van de Amerikaanse ruimtemissies. Er waren veel meer vrouwen die baanbrekend werk verrichtten: Miriam Daniel Mann (een wiskundige voor NASA), Kathryn Peddrew (een chemicus voor NASA), Christine Darden (een ingenieur voor NASA) en Annie Easley (een codeur voor NASA) zijn nog maar een klein aandeel van de vrouwen die hun handen uit de mouwen staken en daar eigenlijk geen of weinig erkenning voor kregen.

Meer weten?

Women@NASA is een website die 64 videos en artikels bevat die gaan over vrouwen die (in het verleden) een belangrijke bijdrage leverden aan NASA. Door deze inspirerende verhalen op één website samen te brengen, hopen de initiatiefnemers jonge meisjes en vrouwen te bereiken en hun interesse voor de ruimtevaart op te weken en verder te exploreren.

In het kader van International Day of Human Space Flight bracht ook Netflix een nieuwe documentaire uit: Mercury 13. De documentaire vertelt het verhaal van de dertien vrouwen (df. supra) die zich begin jaren '60 lieten testen en goedgekeurd werden om de ruimte in te gaan, maar daar nooit zijn geraakt. 

Meer lezen online?

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

 space2space3space4space5space6

  • Space oddities: women and outer space in popular film and culture, 1960-2000 / Marie Lathers, 2010 - RoSa ex.nr.: GIV2m/0154
  • Ellen Ochoa / Judy L. Hasday, 2007 - RoSa ex.nr.: T/1079
  • Right stuff, wrong sex: America's first women in space program / Margaret A. Weitekamp, 2004 - RoSa ex.nr.: EII g/0349
  • The Mercury 13: the untold story of thirteen American women and the dream of space flight / Martha Ackmann, 2003 - RoSa ex.nr.: T/0784
  • Space for women: a history of women with the right stuff / Pamela Freni, 2002 - RoSa ex.nr.: EII m/0080
  • Super women in science / Kelly Di Domenico, 2002 - RoSa ex.nr.: T/0758
  • Encyclopedia of women in aviation and space / Rosanne Welch, 1998 - RoSa ex.nr.: W2/0011