Bij aandoeningen in de geestelijke gezondheidszorg komen de man-vrouwverschillen steeds duidelijker naar voren. Bepaalde aandoeningen – zoals depressie, angststoornissen en eetstoornissen – komen veel vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. Mannen daarentegen hebben vaker last van verslavingsproblematiek. Bijna meer nog dan in de somatische gezondheidszorg lijkt er in de geestelijke gezondheidszorg sprake te zijn van een ingewikkeld samenspel van biologische, psychologische en sociale factoren, waarbij ook de rollen van de zorgverlener (m/v) en de zorggebruiker in ogenschouw genomen moeten worden. 

Verschillen in gezondheidsrisico's voor vrouwen en mannen hebben vaak een belangrijke biologische component. Zo hebben mannen bijvoorbeeld meer kans op een hartinfarct dan vrouwen, omdat vrouwelijke hormonen een beschermende invloed uitoefenen. Maar de impact van risicogedrag kan echter ook niet onderschat worden. Wie rookt, omdat dat 'stoer' zou zijn, verhoogt aanzienlijk de kans op ziekte. In dat risicogedrag zitten belangrijke maatschappelijke verschillen. In de geestelijke gezondheid van mensen heeft de rol die ze krijgen toebedeeld in een samenleving een belangrijke impact. Het is dan ook weinig verrassend dat ziektebeelden in de geestelijke gezondheidszorg vaak erg getekend zijn door gender.

 Ondanks de beschikbare kennis over prevalentieverschillen is er in de zorgpraktijk bij de diagnostiek en behandeling van psychische en psychiatrische klachten vrijwel geen aandacht voor genderspecifieke aspecten. Er is dan ook vooral behoefte aan implementatie van bestaande kennis over gendersensitieve  interventies bij preventie, diagnostiek en behandeling van psychische en psychiatrische klachten, onderzoek naar onderliggende genderspecifieke factoren die een rol spelen bij de ontwikkeling en het beloop van psychische en psychiatrische klachten gedurende de lifespan en genderaspecten van psychofarmaca.  

Bron: Gender en gezondheid. Programmatekst 5.8. Psychische en psychiatrische aandoeningen (maart 2016)

 

Procentuele verdeling diagnoses naar geslacht 

Procentuele verdeling van diagnoses naar sekse (Agentschap Zorg en Gezondheid, 2012) (Bron: Zorg en gezondheid.be, 2012) 

Eetstoornissen

Eetstoornissen: tot 95% van de anorexia-patiënten zijn vrouwenEetstoornissen behoren tot een van de psychiatrische aandoeningen met sterke verschillen tussen vrouwen en mannen. Tot 95% van de patiënten met anorexia nervosa is een vrouw. Hoewel anorexia nervosa of magerzucht een dodelijke psychische ziekte is - tot 15 % van de patiënten sterft eraan - komt slechts een klein aantal patiënten terecht in de gezondheidszorg. Eetstoornissen moeten sneller opgespoord en behandeld worden. Vlaams minister van Volksgezondheid, Welzijn en Gezin Jo Vandeurzen sloot op 1 januari 2012 een overeenkomst voor 5 jaar met vzw Eetexpert om te werken aan preventie, opsporen en hulp bij eet- en gewichtsproblemen.

Op de website van  vzw Eetexpert lezen we dat eetstoornissen op elke leeftijd voorkomen, maar meestal ontstaan in de adolescentie. We citeren:

  • Anorexia nervosa treedt meestal voor het eerst op tussen de leeftijd van 14 en 20 jaar.  Recent zien we dat magerzucht  op steeds jongere leeftijd kan beginnen, reeds vóór de puberteit.
  • Boulimia nervosa ontstaat meestal tussen 16 en 25 jaar.
  • De eetbuistoornis volgt het patroon van boulimia nervosa, maar kan ook al vóór de puberteit beginnen.

"Eetstoornissen worden overwegend gezien bij meisjes en vrouwen in de welvarende geïndustrialiseerde landen . In de tabel staat een overzicht van onderzoeksgegevens in Europa. Het gaat om het percentage van mensen in de bevolking die in hun leven een eetstoornis hebben gehad."

Tabel: Voorkomen (percentage) van eetstoornissen in de bevolking

 
 "Het aantal mannen met een eetstoornis blijkt erg klein voor de drie officiële diagnosen van eetstoornis; alleen voor eetbuien komt een duidelijk cijfer naar voor: 1.2%. Wat de cijfers voor vrouwen betreft, moet men ermee rekening houden dat het percentage slaat op de totale bevolking boven 18 jaar (dus ook bejaarden). Beperkt men de gegevens tot de leeftijdgroep 18-29 jaar dan kan men de cijfers ongeveer verdubbelen. Houden we hiermee rekening, zeker gezien eetstoornissen nog meer voorkomen in de leeftijdgroep 10-20 jaar, dan komen we ruwweg tot volgende schatting van eetstoornissen bij Belgische vrouwen tussen 10 en 30 jaar: 3.7% anorexia nervosa, 3.8% boulimia nervosa, 4.4% eetbuistoornis, 6.8% allerlei eetbuien. In totaal (gelijk welke eetstoornis) komen we aan 10.3%. Dus kan een vrouw op tien tussen 10 en 30 jaar een eetstoornis ontwikkelen."

"Eetstoornissen gaan vaak gepaard met andere psychiatrische aandoeningen, zoals angst- en stemmingsstoornissen. In het geval van anorexia nervosa is dit 42.1%, bij boulimia nervosa 69.4% en bij eetbuistoornis 62.2%. Opvallend laag is het aantal mensen dat professionele hulp zocht: 35% bij anorexia nervosa, 48% bij boulimia nervosa en 30% bij de overige eetstoornissen."

Bron: Eetexpert. Kenniscentrum voor eet- en gewichtsproblemen: Voorkomen van eetstoornissen

Op zoek naar hulp?
Anorexia Nervosa - Boulimia Nervosa. Waar vind ik een hulpverlener
De vereniging ANBN is een informatie- en ontmoetingsplaats voor mensen met een eetstoornis en hun omgeving.

Meer lezen:

Organisaties:

 

 

Depressie

Depressie: Vrouwen worden niet alleen twee keer zo vaak met een stemmings- of angststoornis gediagnosticeerd, ze krijgen ook meer psychofarmaca voorgeschrevenVrouwen worden niet alleen twee keer zo vaak met een stemmings- of angststoornis gediagnosticeerd, ze krijgen ook meer psychofarmaca voorgeschreven. Uit Canadees onderzoek blijkt dat vrouwen meer voorgeschreven krijgen dan mannen, ongeacht welke soort van medicijnen. In de Verenigde Staten wordt 2/3 van alle medicijnen en 71% van alle antidepressiva aan vrouwen voorgeschreven.

Dringend nood aan een gesprek?  Bel 1813
Bij de Zelfmoordlijn1813 staat er iemand voor je klaar. Elk gesprek is anoniem en gratis
Chatten - mailen - zelfhulp

Bronnen:

  • Understanding depression : feminist social constructionist approaches, Janet M. Stoppard, 2000 (RoSa exemplaarnummer Ce/0176)
  • Psychiatric illness in women : emerging treatments and research, Freda Lewis-Hall (e.a.), 2002. (RoSa exemplaarnummer Ce/0194)
  • Vrouwen, humeuren en hormonen, Myriam Van Moffaert & Marleen Finoulst, 2001. (RoSa exemplaarnummer Ca/0492)

Meer lezen:

Postpartum depressie. Somberheid na de bevalling. - pdf.  
Getting It Right for Mothers and Babies. Closing the gaps in community perinatal mental health services  (2015) - (RoSa exemplaarnummer dd/000729)
Vlaams actieplan suïcidepreventie 2012 - 2020

Organisaties

Suïcidepreventiewerking van de Centra voor Geestelijke Gezondheidszorg (Suicidepreventie Vlaanderen)   
Vlaams Actieplan Suïcidepreventie 

Zelfverwonding

Zelfverwonding of automutilatie is geen psychische aandoening. Zelfverwonding begint meestal tussen een leeftijd van 12 en 14 jaar maar komt het meest voor bij jongeren van 15 à 16 jaar. Naar schatting 18% van de Vlaamse schoolgaande jongeren tussen 12 en 18 jaar heeft het ooit al gedaan, 10% geeft het zelf toe. Zelfverwonding komt even vaak voor bij meisjes als bij jongens. Meisjes gaan zichzelf vaker snijden en krassen, terwijl jongens vaker zichzelf branden en slaan. Automutilatie kan worden veroorzaakt door een emotioneel trauma zoals seksueel misbruik. Het duikt ook vaak op als een symptoom van borderline. Het verslavende effect van automutilatie kan het gedrag extra versterken.

Bron: Geestelijke Gezondheid Vlaanderen: Automutilatie

Meer lezen:

Zelfverwonding.be Opzettelijk zelfverwondend gedrag in de adolescentie

Bloed om rust? Detectie van vroegtijdige signalen van automutilatie bij jongeren via de online chathulpverlening binnen het CAW Ieper. Bachelorproef, Shauni Pattyn (2014). - pdf.

Organisaties:

Lotgenotengroep Verwonderd

Heb je specifieke vragen over preventie of behandeling van zelfverwonding?
Mail naar Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
Lijst met therapeuten

Verslaving

Alcohol- en drugsverslavingen worden in het algemeen als mannenziektes beschouwd. Alcoholmisbruik komt drie tot vijf keer vaker voor bij mannen dan bij vrouwen. Drugsmisbruik komt twee tot drie keer vaker voor bij mannen. Niettemin is het alcohol- en drugsgebruik van vrouwen reeds enkele jaren in stijgende lijn.  

Alcohol

In een CAGE-vragenlijst van 2008 geeft 7% van de Vlaamse vrouwen tussen 24 en 54 jaar aan dat haar alcoholgebruik problematisch is. Bij mannen bedraagt dit cijfer 15%.

Verschillende studies tonen aan dat er sterke verschillen bestaan tussen alcoholgebruik bij vrouwen en mannen. Naast lichamelijke verschillen – vrouwen zijn sneller en meer onder de invloed van eenzelfde hoeveelheid alcohol dan mannen – spelen ook sociaal-culturele verschillen een rol. Zo hebben vrouwen naast de alcoholverslaving  meer kans op een andere stoornis, zoals depressie. Vrouwen zijn ook meer geneigd alleen te drinken, wat duidt op eenzaamheid als belangrijke factor voor het ontwikkelen van een drankprobleem. Ten slotte worden alcoholproblemen bij mannen in verband gebracht met een nood aan macht, terwijl men bij vrouwen de oorzaak in hun sociale rollen en hun nood aan aansluiting zoekt.  Mannen drinken vaker om hun gevoel van macht te vergroten, vrouwen om het gevoel van machteloosheid draaglijker te maken.

Meer lezen:

Factsheet Alcohol VAD 
Alcoholisme bij vrouwen 
Weblog Anja Meulenbelt "Blije geheelonthouder"

Alcoholhulp.be
Info en zelftest. Online zelfhulp. Online begeleiding.

Drugs

Wat betreft drugsmisbruik en –verslaving beschikken we over enkele studies en cijfers. De studie 'Alcohol, roken en andere drugs (2014)  van UGent concentreert zich op het canabisgebruik van Vlaamse meisjes en jongens tussen 13 en 18 jaar.

In 2014 geven significant meer jongens dan meisjes aan dat ze ooit cannabis gebruikt hebben: 19,2% van de jongens in vergelijking met 15,2% van de meisjes. In vergelijking met 2010 (21,7%), is dit een significante afname bij de jongens. Bij de meisjes stellen we een lichte toename vast, van 13,8% in 2010 naar 15,2% in 2014. Middelengebruik: Cannabisgebruik (HBSC), 2014

Meer lezen:

  • Les femmes face à l'alcool: résister et s'en sortir, Fatma Bourvet de la Maisonneuve, 2010. (RoSa exemplaarnummer Ca/0609)
  • Vrouwen en alcohol, Anja Meulenbelt en Anke Wevers, 1994. (RoSa exemplaarnummer Ca/0364)
  • Sexe, genre et addiction, Christian Colbeaux, 2012. (RoSa exemplaarnummer Ca/0632)

Op zoek naar hulp?

De Sleutel 
De Sleutel richt zich naar mensen met drugproblemen en risicogroepen. Hun aanbod: preventie, crisisopvang, ambulante en residentiële hulpverlening en werkgelegenheid in Vlaanderen.

De Druglijn 078 / 15 10 20
Voor alle vragen over drank, drugs, pillen, gamen en gokken

Identiteitsstoornissen

Opvallend meer vrouwen dan mannen krijgen de diagnose' identiteitsstoornis', zoals dissociatieve stoornis of, borderline-persoonlijkheidsstoornis.

Dissociatieve identiteitsstoornis of meervoudige-persoonlijkheidsstoornis (MPS)

Men spreekt van een dissociatieve identiteitsstoornis als er binnen een persoon twee of meer van elkaar te onderscheiden persoonlijkheden of persoonlijkheidsvormen zijn. Ten minste twee van deze persoonlijkheden of persoonlijkheidsvormen bepalen regelmatig volledig het gedrag van de betrokkene.

illustratie bij dissociatieve identiteitsstoornissenDe verhouding tussen vrouwen en mannen met dissociatieve identiteitsstoornissen is 9 vrouwen tegen 1 man. Het geslacht is een eerste factor in het ontwikkelen van een dissociatieve identiteitsstoornis. Een tweede factor is goed kunnen dissociëren: een deel van je gedachten of emoties afsplitsen. Bijna alle MPS’ers hebben als kind seksueel geweld meegemaakt. Zeer ernstige trauma’s in de kindertijd worden daarom als derde voorwaarde gezien. Ten slotte is het ontbreken van hulp vaak de aanleiding tot het splitsen van de persoonlijkheid.

 

Schizofrenie

Mensen met schizofrenie lijden aan  langdurige of steeds terugkerende psychoses. Psychoses houden in dat je wanen of hallucinaties hebt en verward denkt. Schizofrenie betekent niet dat je een gespleten persoonlijkheid hebt. Wel verlies je tijdens de psychotische periodes het contact met de werkelijkheid. Je voelt geen emoties en je functioneert niet op het werk en in contact met andere mensen. De Intego-databank stelt vast dat jaarlijks 7,16% Vlamingen schizofrenie en andere psychosen hebben. Men schat dat het risico dat iemand tijdens zijn leven schizofrenie ontwikkelt 1 op 100 is. Schizofrenie ontstaat door een samenspel tussen erfelijkheid en omgevingsfactoren, zoals stress, infecties, een traumatische gebeurtenis of opvoedingssituatie. Als je  tijdens je jeugd een trauma meemaakt dan heb je op latere leeftijd een sterk verhoogd risico op psychose en schizofrenie als je er aanleg voor hebt. De ziekte manifesteert zich meestal op de leeftijd tussen 20 en 30 jaar.

Er bestaat geen wezenlijk verschil tussen het aantal schizofrene vrouwen en mannen.De ziekte manifesteert zich wel op latere leeftijd bij vrouwen dan bij mannen.  Bij mannen is het aantal sterfgevallen hoger. Anderzijds vertonen vrouwen in het algemeen, dus niet alleen vrouwen met schizofrenie, anderhalf maal zoveel suïcidaal gedrag en zelfverminking. Ten slotte is het aantal schizofrene vrouwen die slachtoffer waren van seksueel misbruik 40 tot 60 procent.

Bronnen:

Geestelijk Gezond Vlaanderen - Schizofrenie

Vrouwen met schizofrenie: onderzoeksbevindingen en implicaties voor de behandeling, E. Peters en l. De Haan (Tijdschrift voor psychiatrie), 2001.

Schizofrene psychose, Prof. Dr. Peuskens (powerpoint-presentatie)

Meer lezen:

Cijfers

Genderstatistieken 2011 hoofdstuk 9: Gezondheid, IGVMVrouwen en mannen in België. Genderstatistieken en -indicatoren. Editie 2011, hoofdstuk 9: gezondheid, Instituut voor de gelijkheid van vrouwen en mannen.

Geestelijk Gezond Vlaanderen: feiten en cijfers

Suïcidepogingen 2014

Gezondheidsenquête België 2013, mentale gezondheid, L. Gisle, Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid.

Gender and women's mental health, Wereldgezondheidsorganisatie

 

Aanraders uit de RoSa bibliotheek

Women's reproductive mental health across the lifespan, Diana Lynn Barnes, 2014. - (RoSa exemplaarnummer Ce/0253)The stressed sex: uncovering the truth about men, women, & mental health, Daniel Freeman, Jason Freeman, 2013. (RoSa exemplaarnummer Ce/0248)Multicultural gender roles: applications for mental health and education, Marie L. Miville, 2013. - (RoSa exemplaarnummer FII n/0068)Gender and culture in psychology: theories and practices, Eva Magnusson, Jeanne Marecek, 2012. (RoSa exemplaarnummer FII e/0162)Desperate housewives, neuroses and the domestic environment, 1945-1970, Ali Haggett, 2012. (RoSa exemplaarnummer FII c/0169)Oxford textbook of women and mental health, Dora Kohen, 2010. (RoSa exemplaarnummer Ce/0236)Working with fathers: from knowledge to therapeutic practice, Jennifer Walters, 2011. - (RoSa exemplaarnummer DIII2e/0047)Folies de femmes: présenté par le Séminaire Inter-Universitarie Européen d'Enseignement et de Recherche en Psychopathologie et Psychanalyse, Jacques André, 2009. (RoSa exemplaarnummer Ce/0230)Vrouw & leven: psychopathologie bij vrouwen in de diverse levensfasen, Irene Van Vliet (e.a.), 2006. (RoSa exemplaarnummer Ce/0212)

  • Women's reproductive mental health across the lifespan, Diana Lynn Barnes, 2014. - (RoSa exemplaarnummer Ce/0253)
  • The stressed sex: uncovering the truth about men, women, & mental health, Daniel Freeman, Jason Freeman, 2013. (RoSa exemplaarnummer Ce/0248)
  • Multicultural gender roles: applications for mental health and education, Marie L. Miville, 2013. - (RoSa exemplaarnummer FII n/0068)
  • Gender and culture in psychology: theories and practices, Eva Magnusson, Jeanne Marecek, 2012. (RoSa exemplaarnummer FII e/0162)
  • Shaping attitudes: a handbook on domestic violence and mental health, Mental Health Europe, 2012. - (RoSa exemplaarnummer Cf/0417)
  • Desperate housewives, neuroses and the domestic environment, 1945-1970, Ali Haggett, 2012. (RoSa exemplaarnummer FII c/0169)
  • Oxford textbook of women and mental health, Dora Kohen, 2010. (RoSa exemplaarnummer Ce/0236)
  • Working with fathers: from knowledge to therapeutic practice, Jennifer Walters, 2011. - (RoSa exemplaarnummer DIII2e/0047)
  • Folies de femmes: présenté par le Séminaire Inter-Universitarie Européen d'Enseignement et de Recherche en Psychopathologie et Psychanalyse, Jacques André, 2009. (RoSa exemplaarnummer Ce/0230)
  • Vrouw & leven: psychopathologie bij vrouwen in de diverse levensfasen, Irene Van Vliet (e.a.), 2006. (RoSa exemplaarnummer Ce/0212)
  • Dronken mannen, depressieve vrouwen!? : feiten en cijfers over het verband tussen sekse en geestelijke gezondheid, Nico Van Oosten, Els Kok, Maria Van Bavel, 2000. (RoSa exemplaarnummer Ca/0507)