Wat is gender?

Welke gender bedoel je?

Hoe werkt gender?

Verschillen tussen mannen en vrouwen

Natuur en/of cultuur?

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek

                                                                  (Update: 12 januari 2018)

Wat is gender?

Het concept 'gender' wordt regelmatig gebruikt in internationaal en nationaal beleid, in het feminisme en genderstudies.  Wat is gender?

Geslacht of sekse

Verwijst naar de biologische verschillen tussen mannen en vrouwen, die universeel en (meestal) onveranderlijk zijn.

Gender, het sociaal geslacht

  • verwijst naar de sociale ideeën, verwachtingen en normen rond mannelijkheid en vrouwelijkheid: ‘wat betekent het om man of vrouw te zijn?’
    Bv. stereotiep mannelijke eigenschappen: zelfstandig, grappig, initiatief nemen,... vs. stereotiep vrouwelijke eigenschappen: zorgend, emotioneel, communicatief,...
  • verwijst ook naar de manier waarop deze ideeën rond mannelijkheid en vrouwelijkheid tot uiting komen: de sociale rollen die mannen en vrouwen invullen (genderrollen), de waardedie gekoppeld wordt aan die rollen, en de relatie tussen mannen en vrouwen.
  • Deze sociale ideeën en verwachtingen zijn voor een groot deel sociaal en cultureel bepaald en worden bijgevolg voortdurend veranderd, verfijnd of bijgeschaafd naargelang van tijd en context.  

Meer online: 

Kennislink: Gender  

Welke gender bedoel je?

Gender als geheel van sociale verwachtingen en rollen wordt soms verward met genderidentiteit, biologisch geslacht/sekse of seksuele oriëntatie. Gender overstijgt het persoonlijke:

Hoe werkt gender?

Gender speelt op 3 niveau's: 

Gender als deel van je identiteit

Gendernormen worden (meestal onbewust) aangeleerd en geïnternaliseerd zodat deze regels natuurlijk aanvoelen, met onbewuste vooroordelen tot gevolg. Voorstellingen van mannelijkheid en vrouwelijkheid die we via de media, ouders, school,... meekrijgen spelen een rol bij het vormen van ons zelfbeeld en ons beeld van anderen. 

Bv. veel vrouwen spiegelen zich aan het slankheidsideaal in de media als norm voor de vrouw  

"ik ben niet zo grappig (want ik ben een vrouw)", of "ik kan als man niet zo goed zorgen"  

Voor leerkrachten:
Omdat onderwijs één van de domeinen is waar we gendernormen aangeleerd krijgen: bekijk de RoSa-website Gender in de klas die jou helpt om genderbewust voor de klas te staan. 

Gender om de samenleving te ordenen

  • Gender ordent de samenleving aan de hand van mannelijke tegenover vrouwelijke stereotypen. Op verschillende maatschappelijke domeinen bestaat een tweedeling in de structuur ervan.
    Bv. er zijn typische ‘mannenberoepen’ en typische ‘vrouwenberoepen’ omdat vrouwen volgens het stereotype zorgzaam zijn, en mannen technisch-wetenschappelijk onderlegd.
  • Deze ordening is niet neutraal. Ze neemt vaak de vorm aan van een hiërarchie van ‘mannelijke’ boven ‘vrouwelijke’ eigenschappen en taken.
    Bv. mannenberoepen worden doorgaans hoger gewaardeerd (en verloond) dan vrouwenberoepen.
  • Deze combinatie en wederzijdse beïnvloeding van ordening, hiërachie en normering heet genderstratificatie: de historisch gegroeide genderconstructies kunnen leiden tot discriminaties, ongelijke toegang/controle over geld, arbeid, politieke en economische besluitvorming en andere sociale onrechtvaardigheden. Meer over actuele genderongelijkheden: Kwesties  

Gender als basis voor normen en cultuur

Deze opvattingen rond mannen en vrouwen bepalen wat kan, mag en wat niet mag in onze samenleving. Ze zitten vervat in regels, gebruiken, cultuur, taal, media, politieke en economische systemen,...

Voorbeelden:

  • gender in culturele gebruiken: bv. genitale verminking
  • gender in taal: man is vaak de norm, bv. bij "jongens, kom eens!" voelt iedereen zich aangesproken, bij "meisjes, kom eens!" enkel de meisjes. Meer:  "Artikel Uitgelezen: Taal en gender in de klas -pdf , Sarah Bossaert
  • opvoeding: roze voor meisjes, blauw voor jongens
  • status en respect: bv. sinds de feminisering van de geneeskunde heeft de huisarts aan status ingeboet
  • religie en ideologie: Genderongelijkheid wordt in stand gehouden door een historisch gegroeide genderideologie, een maatschappelijk systeem van ideeën en waarden die bestaande genderrollen en genderverhoudingen legitimeren. Gendernormen worden gerechtvaardigd door bv. religieuze of biologisch-deterministische principes. Religion as Gender Ideology / J. Soares, 2009
Deze niveau's lopen door elkaar en beïnvloeden elkaar. Genderrelaties zijn dus complex.

Als we verandering willen realiseren in genderrollen en -normen, is het belangrijk om op de 3 niveau's te werken: persoonlijk, structureel en normatief. Een mentaliteitsverandering is dus noodzakelijk. Feministen proberen hieraan te werken. Meer: Gender en feminisme

De idee van verandering in gendernormen roept soms weerstand op tegen de idee gender:

  • Psychologisch: onze identiteit, overtuigingen en gewoonten worden in vraag gesteld
  • Sociaal en institutioneel: het veranderlijke aspect van gender bedreigt bestaande machtsverhoudingen en bepaalde fundamenten van onze samenleving, bv. het centraal staan van het gezin, rolverdeling man-vrouw, religie… Bv. Kritiek van het Vaticaan op het concept gender

Meer uit de RoSa-bibliotheek:  

Verschillen tussen mannen en vrouwen

 Mannen van Mars, vrouwen van Venus? De verschillen tussen 'hoe vrouwen denken' en 'hoe mannen denken' worden vaak overschat. Er blijken veel meer psychologische verschillen te zijn tussen meisjes onderling en tussen jongens onderling dan tussen meisjes en jongens.

Grafiek Pink Brain Blue Brain

  1. Links grafieken uit Pink Brain, Blue Brain (Lise Eliot, 2009, RoSa exemplaarnummer FII a/1076). Vrouwen worden voorgesteld door de stippelcurve, mannen door de volle curve. De grafiek links laat zien dat de gemiddelde lichaamslengte van vrouwen sterk verschilt van die van mannen. Er zijn weinig mannen die kleiner zijn dan de gemiddelde vrouw, en weinig vrouwen die langer zijn dan de gemiddelde man. De rechtergrafiek toont de sekseverschillen voor een bepaald psychologisch kenmerk. De overlap is veel groter en de gemiddelde verschillen tussen de seksen veel kleiner. Van de meermaals onderzochte psychologische sekseverschillen, is 77% nog kleiner dan het verschil in de rechtercurve. Concreet, er zijn veel vrouwen beter in bv. wetenschap, wiskunde, opkomen voor hun mening,... dan de gemiddelde man. En er zijn nog vele mannen die de gemiddelde vrouw overtreffen in bv. lezen, praten, het aanvoelen van gevoelens van anderen,...  Psychologische verschillen tussen mannen en vrouwen bestaan, maar worden vaak overschat. De grote overlap tussen en de grote verschillen binnen de seksen, maken dat je over individuen geen voorspellingen kan doen op basis van hun sekse, bv. 'Jan zal moeite hebben met lezen, want hij is een jongen'.      
 

Natuur en/of cultuur?

Zogenaamd mannelijke en vrouwelijke eigenschappen 'kleven' aan de respectieve sekse zodat het lijkt alsof ze natuurlijk zijn en altijd samen voorkomen. Bv. 'meisjes zijn zorgend', 'jongens zijn ondernemend'. Ook al heeft iedereen zowel 'mannelijke' als 'vrouwelijke' eigenschappen. 

Zijn de verschillen tussen mannen en vrouwen aangeboren of aangeleerd? Het nature-nurture debat is de algemene discussie over de oorsprong van de eigenschappen van een individu. In dit debat bestaan meerdere standpunten, die variëren tussen twee extremen: natuur en cultuur. In het geval van mannen-vrouwen:  

Natuur (nature) Cultuur (culture)
  • verschillen tussen mannen en vrouwen zijn natuurlijk en aangeboren (aanleg)
  • verschillen tussen mannen en vrouwen zijn aangeleerd (leefomgeving)
  • ze behoren tot de biologische, genetische afdruk van mannen en vrouwen.
  • ze zijn gevormd zijn door de specifieke opvoeding en samenleving waarin jongens en meisjes opgroeien.
  • verschillen liggen vast: onveranderlijk in tijd of samenleving.
  • veranderlijk, afhankelijk van de tijd en de samenleving
  •  gelijke kansen creëren is oog hebben voor de verschillen.
  • gelijke kansen creëren is uitgaan van genderneutrale maatregelen.  


Tegenwoordig is er steeds meer consensus dat zowel biologische als sociale elementen hun invloed hebben. Zowel genen en hormonen als opvoeding en socialisatie bepalen 'mannelijkheid' en 'vrouwelijkheid' en de waarde die we eraan hechten. Hoe zwaar elk doorweegt en hoe de beïnvloeding gebeurt, is nog onderwerp van discussie. 

Meer online: 
Kennislink: Dossier man-vrouw

Meer uit de RoSa-bibliotheek:

Aanraders uit de RoSa-bibliotheek 

jongenszijnwaarom we allemaal van mars komen22kaleidoscope22pinkbrainbluebrain22introducing22whatisgender22

  • Testosteron Rex: Het einde van de gendermythe / Cordelia Fine, 2017. (RoSa-exemplaarnummer FII e/0168)
  • Jongens zijn 't: van Pietje Bell tot probleemgeval / Angela Crott, 2013. (RoSa exemplaarnummer DII 6a/0092)
  • Waarom we allemaal van Mars komen: hoe neuroseksisme aan de basis ligt van de verschillen tussen man en vrouw /Cordelia Fine, 2011. (RoSa exemplaarnummer FII e/0161)
  • The kaleidoscope of gender: prisms, patterns, and possibilities / Joan Z. Spade, Catherine G. Valentine, 2011 (RoSa exemplaarnummer M/0411)
  • Introducing gender and women's studies / Diane Richardson, Victoria Robinson, 2008 (RoSa exemplaarnummer FII p/0477)
  • What is gender? Sociological Approaches / Mary Holmes, 2007 (RoSa exemplaarnummer FII d/ 0129)
  • Gender, culture and society: contemporary feminities and masculinities / Máirtín Mac an Ghaill, Chris Haywood, 2007  (RoSa exemplaarnr. FII p/0441) 

Meer over gender op RoSa's jongerensite EHBF:

Bronnen beeldmateriaal:

  • http://www.californiasexualharassmentlawblog.com/1163569_gender_symbol_family.jpg
  • http://www.eyeonannapolis.net/wp-content/uploads/2009/12/male_female_icons.jpg
  • http://us.123rf.com/400wm/400/400/gurgenb/gurgenb1002/gurgenb100200087/6499160-multicolor-vibrant-male-and-female-gender-symbol-bokehs-on-beautiful-background-good-for-holiday-and.jpg
  • http://3.bp.blogspot.com/_6B8tPuW7TwQ/STD_mafDxAI/AAAAAAAAHsQ/hxn5z8gqKxQ/s400/bluepink.jpg (Pink & Blue Project van artist Jeong Mee Yoon)
  • http://popartmachine.com/artwork/LOC+1127431/0/Jobs-for-girls-&-women-If-you-want-a-good-job-in-household-employment...-painting-artwork-print.jpg